Quyền tiếp cận thông tin là điều kiện tiên quyết để bảo đảm thực hiện các quyền con người. Thông tin là nhu cầu thiết yếu trong mọi hoạt động của đời sống xã hội, là công cụ để điều hành quản lý, lãnh đạo, là phương tiện hữu hiệu để mở rộng giao lưu hiểu biết, là nguồn cung cấp trí thức, cũng là nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội. Thông tin được coi là yếu tố quyết định cho cơ hội phát triển, thành đạt và tự chủ của mỗi quốc gia, tổ chức và mỗi con người. Quyền tiếp cận thông tin là một trong những hình thức, phương thức, phương tiện để nhân dân làm chủ đất nước, thật sự tham gia quản lý nhà nước và quản lý xã hội, có vai trò chính trị - xã hội quan trọng, vừa là quyền được hưởng, vừa là tiền đề để đảm bảo thực hiện các quyền cơ bản: dân sự, chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa… Với bản chất là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, Nhà nước ta luôn mở rộng dân chủ, tổ chức tốt các điều kiện để nhân dân tham gia ngày càng sâu rộng hơn vào quản lý xã hội theo phương châm “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”. Vấn đề “dân biết” là cơ sở đầu tiên để người dân thực hiện quyền làm chủ của mình, gắn liền với quyền tiếp cận thông tin. Tiếp cận thông tin đã trở thành một nhu cầu và một quyền cấp thiết cần phải bảo đảm đối với mọi công dân bởi thông tin, đặc biệt là thông tin về pháp luật, chính sách và hoạt động của các cơ quan nhà nước được coi là yếu tố cốt yếu khi mà xã hội được quản lý và vận hành theo nguyên tắc Nhà nước pháp quyền.

Quyền tiếp cận thông tin của công dân đã được thể hiện trong nhiều chủ trương, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước Việt Nam như: Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội năm 1991 đã khẳng định “bảo đảm quyền được thông tin... của công dân”, Hiến pháp năm 1992 quy định: “Công dân... có quyền được thông tin... theo quy định của pháp luật”(Điều 69), Hiến pháp năm 2013 quy định “Công dân có quyền... tiếp cận thông tin” (Điều 25), Luật phòng, chống tham nhũng; Luật Xây dựng, Luật Đầu tư, Luật Đất đai... Một trong những văn bản quan trọng nhất đó là Luật Tiếp cận thông tin được Quốc hội thông qua năm 2016, có hiệu lực kể từ ngày 01/7/2018. Đây là đạo Luật rất quan trọng, tạo khuôn khổ pháp lý cho việc thực hiện quyền tiếp cận thông tin của công dân và nâng cao tính công khai, minh bạch trong hoạt động của các cơ quan nhà nước.

Để triển khai Luật Tiếp cận thông tin, ngày 14/3/2017 Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị 08/CT-TTg, theo đó Thủ tướng Chính phủ đã yêu cầu các Bộ, ngành, địa phương tập trung chỉ đạo khẩn trương chuẩn bị các điều kiện triển khai thi hành. Ngày 15/8/2016, UBND tỉnh Quảng Bình đã ban hành Kế hoạch số 1286/KH-UBND về việc triển khai thi hành Luật Tiếp cận thông tin (Luật) trên địa bàn tỉnh. UBND tỉnh yêu cầu việc tổ chức triển khai thi hành Luật phải bám sát Chỉ thị 08/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ và tình hình thực tiễn địa phương. Kế hoạch đã xây dựng cơ chế bảo đảm thực hiện quyền tiếp cận thông tin của người dân trên địa bàn.

Triển khai thực hiện Kế hoạch số 1286/KH-UBND trên địa bàn tỉnh đã thu được những kết quả đáng phấn khởi, từng bước hoàn thiện cơ chế thực thi quyền tiếp cận thông tin cho người dân trên địa bàn. Tỉnh đã tổ chức Hội nghị triển khai Luật cho hơn 200 người tham dự là đại diện lãnh đạo các sở, ngành, địa phương. Sau hội nghị cấp tỉnh, các ngành, địa phương trong toàn tỉnh đã đồng loạt tổ chức Hội nghị triển khai Luật cho hàng ngàn người thuộc thuộc quyền quản lý và nhân dân trên địa bàn. Bên cạnh đó, việc tổ chức quán triệt, phổ biến Luật đã được tuyên truyền sâu rộng trên các phương tiện thông tin đại chúng như Báo Quảng Bình, Đài Phát thanh - Truyền hình Quảng Bình…

Sở Tư pháp đã phối hợp với các cơ quan có liên quan tiến hành rà soát 149 văn bản văn bản QPPL và văn bản cá biệt có chứa QPPL do HĐND, UBND tỉnh Quảng Bình ban hành từ năm 1989 đến ngày 31/7/2017 liên quan đến Luật Tiếp cận thông tin (08 Nghị quyết; 93 Quyết định và 48 Chỉ thị). Trong đó có 77 văn bản còn hiệu lực (07 Nghị quyết; 70 Quyết định); 20 văn bản đã hết hiệu lực toàn bộ chưa được công bố (01 Nghị quyết; 11 Quyết định; 08 Chỉ thị); 01 văn bản hết hiệu lực 1 phần; 17 văn bản cần bãi bỏ (05 Quyết định; 12 Chỉ thị); 34 văn bản cần sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế (06 Quyết định; 28 Chỉ thị). Trong tổng số 149 văn bản, chủ yếu quy định về các nội dung: các cơ quan nhà nước phải công bố, công khai nhằm minh bạch thông tin; quy định trách nhiệm cung cấp thông tin, thông báo thông tin cho cá nhân, tổ chức; quy định về quyền tiếp cận thông tin của cá nhân, tổ chức; quy định thông tin phải được đăng tải trên cổng thông tin điện tử, trang thông tin điện tử, trên phương tiện thông tin đại chúng, đăng Công báo, niêm yết; quy định về việc trưng cầu ý dân, tiếp thu ý kiến của nhân dân; quy định về việc loại trừ tiếp cận các thông tin thuộc phạm vi bí mật nhà nước, bí mật đời tư, bí mật kinh doanh, hoặc liệt kê cụ thể các thông tin bị loại trừ tiếp cận; quy định về trách nhiệm lưu trữ thông tin nhằm phục vụ nhu cầu tra cứu thông tin. Qua rà soát đã đề nghị UBND tỉnh công bố hết hiệu lực một phần và toàn bộ đối với những văn bản chưa được công bố, chỉ đạo các cơ quan có liên quan tổng hợp, tham mưu UBND tỉnh ban hành văn bản bãi bỏ theo quy định của pháp luật, hoặc sửa đổi, bổ sung, thay thế nhằm đảm bảo phù hợp theo quy định của Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2015 và Nghị định số 34/2016/NĐ-CP.

Cổng thông tin điện tử tỉnh Quảng Bình, các sở, ngành, địa phương ngày càng cải tiến và thường xuyên đăng tải, cập nhật các thông tin theo quy định nhằm tạo điều kiện cho người dân nhanh chóng tiếp cận thông tin và khai thác thuận tiện. Việc cung cấp thông tin theo yêu cầu của công dân được thực hiện. Công dân có thể đến các cơ quan nhà nước có thẩm quyền cung cấp các thông tin như thông tin về đất đai, thông tin về đấu giá tài sản, thông tin về cấp phiếu lý lịch tư pháp, thông tin về giá đất, thông tin về thủ tục hành chính… Đặc biệt, trong thời gian qua, các thông tin liên quan đến sự cố ô nhiễm môi trường biển do việc xả thải của tập đoàn Hưng nghiệp Fomusa Hà Tĩnh gây ra đã được công khai minh bạch. Bên cạnh đó, hàng tháng thông qua việc tiếp công dân của cấp tỉnh, huyện, xã… các hội đồng đã giải thích, tạo điều kiện cho người dân tiếp cận các thông tin liên quan trực tiếp đến mình…

Trung tâm Hành chính công tỉnh Quảng Bình (Trung tâm) được thành lập theo Quyết định số 3065/QĐ-UBND ngày 31/8/2017 của UBND tỉnh, là cơ quan trực thuộc Văn phòng UBND tỉnh, là đầu mối tập trung để cơ quan chuyên môn, các sở, ban, ngành cấp tỉnh, cơ quan Trung ương đóng trên địa bàn tỉnh tiếp nhận và phối hợp giải quyết các thủ tục hành chính. Trung tâm chính thức hoạt động từ ngày 01/01/2018. Việc đưa Trung tâm vào hoạt động là giải pháp để đẩy mạnh cải cách hành chính, nâng cao hiệu lực, hiệu quả giải quyết thủ tục hành chính của các cơ quan Nhà nước; đồng thời tăng cường tính liên thông trong giải quyết thủ tục hành chính, bảo đảm nhanh chóng, công khai, minh bạch, không có khâu trung gian, giảm chi phí thực hiện. Từ đó, góp phần cải thiện chất lượng công vụ, xây dựng chính quyền đồng hành, phục vụ hướng tới sự hài lòng của doanh nghiệp và người dân; thu hút đầu tư, cải thiện môi trường kinh doanh, thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội của tỉnh. Trung tâm được trang bị các thiết bị để ứng dụng công nghệ thông tin theo hướng hiện đại, đồng bộ trong thực hiện giải quyết TTHC như tiếp nhận hồ sơ nhận qua đường bưu điện, thực hiện các giao dịch hành chính công trực tuyến ở mức độ 3 và 4; chuẩn hóa thủ tục, hồ sơ, thuận lợi cho việc tra cứu thông tin. Số lượng TTHC được đưa vào tiếp nhận và trả kết quả tại Trung tâm hành chính công là 1.021 TTHC thuộc thẩm quyền của UBND tỉnh, các cơ quan chuyên môn thuộc UBND tỉnh, các cơ quan theo ngành dọc được các Bộ, ngành đặt tại địa phương. Người dân, tổ chức khi nộp hồ sơ sẽ được số hóa, tạo lập hồ sơ điện tử, hướng tới những thành phần hồ sơ này không cần phải nộp lại khi mọi người giải quyết TTHC tại các Trung tâm Hành chính công ở lần tiếp theo. Với phương châm “lấy sự hài lòng của tổ chức, cá nhân là thước đo chất lượng và hiệu quả phục vụ”, mọi hoạt động của công chức, viên chức tại Trung tâm đều được kiểm tra, giám sát chặt chẽ, thường xuyên qua hệ thống camera tự động. Những phản ánh, vấn đề phát sinh trong quá trình giải quyết thủ tục hành chính sẽ được xử lý kịp thời, tạo lập môi trường làm việc thống nhất, thuận tiện, văn minh, hiện đại, công khai cho người dân, doanh nghiệp và lãnh đạo để chỉ đạo xử lý đảm bảo quy định…

Các Sở, ban, ngành cấp tỉnh; UBND cấp huyện; UBND cấp xã và các cơ quan, tổ chức khác có liên quan đã và đang rà soát đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức để có biện pháp bố trí bộ phận hoặc cán bộ, công chức, viên chức đủ năng lực, trình độ làm đầu mối cung cấp thông tin.

Sở Tư pháp đang tiến hành các hoạt động có liên quan để tổ chức hội nghị tập huấn chuyên sâu cho cán bộ, công chức, viên chức làm đầu mối cung cấp thông tin đảm bảo đúng tiến độ theo Kế hoạch đề ra. Sau hội nghị ở cấp tỉnh, Ủy ban nhân dân cấp huyện sẽ tổ chức tập huấn cho cán bộ, công chức, viên chức làm đầu mối cung cấp thông tin ở các phòng, ban, đơn vị và tương đương, UBND cấp xã thuộc phạm vi quản lý…

Như vậy, chúng ta có thể thấy rằng mặc dù Luật Tiếp cận thông tin chưa có hiệu lực song nhiều nội dung của Kế hoạch đã được triển khai và đang dần hoàn thiện, tạo tiền đề cơ bản khi Luật chính thức có hiệu lực sẽ được triển khai đồng bộ và toàn diện hơn, cơ chế bảo đảm cho người dân thụ hưởng quyền tiếp cận thông tin của mình ngày càng hoàn thiện hơn. Hy vọng trong thời gian tới Luật khi có hiệu lực, Luật sẽ tự nhiên đi vào đời sống của người dân và họ thực hiện quyền tiếp cận thông tin của mình toàn diện và đầy đủ hơn.