Với tính chất là hoạt động bổ trợ tư pháp, trợ giúp pháp lý (TGPL) cung cấp dịch vụ pháp lý (tư vấn pháp luật; tham gia tố tụng để đại diện, bào chữa; đại diện ngoài tố tụng; kiến nghị; hòa giải) miễn phí cho người nghèo, người có công với cách mạng và các đối tượng khác theo quy định của pháp luật, nhằm giúp họ bảo vệ được quyền, lợi ích hợp pháp của mình, nâng cao hiểu biết pháp luật, ý thức tôn trọng và chấp hành pháp luật; góp phần vào việc phổ biến, giáo dục pháp luật, bảo vệ công lý, bảo đảm công bằng xã hội, phòng ngừa, hạn chế tranh chấp và vi phạm pháp luật.         

Thực tiễn tư pháp và bảo đảm quyền con người trên thế giới đã cho thấy, hoạt động TGPL có tầm đặc biệt quan trọng trong việc bảo đảm và hiện thực hóa các quyền con người. Ở Việt Nam thì điều này càng cần thiết, nhất là trong bối cảnh phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN mà người nghèo, người dân cư trú ở vùng sâu, vùng xa và đối tượng chính sách chiếm một tỷ lệ tương đối lớn.

Quyền được TGPL hay quyền tiếp cận TGPL là một quyền cơ bản trong hệ thống quyền con người nói chung, là một quyền cụ thể của quyền tiếp cận tư pháp (hay quyền tiếp cận công lý). Nội hàm của nó là những yêu sách chính đáng của cá nhân hoặc nhóm người nhất định về việc được tiếp cận hệ thống dịch vụ tư vấn pháp lý miễn phí dựa trên quy định của pháp luật. Quyền tiếp cận tư pháp nói chung và quyền tiếp cận TGPL nói riêng được quy định tại một số công ước quốc tế mà Việt Nam đã tham gia và là thành viên như: Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (1966), Công ước chống phân biệt đối xử đối với phụ nữ (CEDAW), Công ước quốc tế về quyền trẻ em…

Đối với người bị buộc tội là người thuộc diện được TGPL theo quy định của pháp luật về TGPL thì một trong những quyền được TGPL của họ đó là quyền được tư vấn pháp luật, được bào chữa để bảo vệ các quyền và lợi ích chính đáng, hợp pháp của mình.

Quyền bào chữa là một trong những quyền quan trọng của công dân khi tham gia tố tụng và luôn được đề cập trong các đạo luật của mỗi quốc gia. Ở nước ta, nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa là nguyên tắc Hiến định, đồng thời là nguyên tắc đặc thù của tố tụng hình sự. Việc ghi nhận và thực hiện nguyên tắc này góp phần quan trọng vào việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội, giúp Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án giải quyết vụ án khách quan, toàn diện và chính xác.

Điều 67 Hiến pháp năm 1946, bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa quy định quyền bào chữa: “Người bị cáo được quyền tự bào chữa hoặc mượn luật sư”. Những bản Hiến pháp tiếp theo đều quy định quyền bào chữa của bị cáo. Kế thừa các bản Hiến pháp trước, Hiến pháp năm 2013 quy định rõ hơn về quyền bào chữa của công dân. Tại khoản 4, Điều 31 Hiến pháp năm 2013 đã quy định: “Người bị bắt, tạm giữ, tạm giam, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử có quyền tự bào chữa, nhờ luật sư hoặc người khác bào chữa”. Như vậy, Hiến pháp mới đã mở rộng phạm vi các đối tượng được đảm bảo quyền bào chữa, không chỉ bị cáo mới có quyền bào chữa như các bản Hiến pháp trước đây, mà ngay từ khi bị bắt, đã phát sinh quyền tự bào chữa, nhờ luật sư bào chữa hoặc người khác bào chữa đối với họ.

Bộ luật tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2015 cũng đã sử dụng thuật ngữ pháp lý mới: “Người bị buộc tội”, thuật ngữ thường chỉ được sử dụng trong các văn bản nghiên cứu khoa học pháp lý trước đây, theo đó, “Người bị buộc tội gồm người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo”.

Trên cơ sở cụ thể hóa nguyên tắc quy định tại Điều 31 Hiến pháp năm 2013, Điều 16 BLTTHS năm 2015 quy định về bảo đảm quyền bào chữa của người bị buộc tội như sau: “Người bị buộc tội có quyền tự bào chữa, nhờ luật sư hoặc người khác bào chữa. Cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng có trách nhiệm thông báo, giải thích và bảo đảm cho người bị buộc tội, bị hại, đương sự thực hiện đầy đủ quyền bào chữa, quyền và lợi ích hợp pháp của họ theo quy định của Bộ luật này”.

Trong những trường hợp luật định, nếu người bị buộc tội hoặc người đại diện hợp pháp của họ không mời người bào chữa thì các cơ quan tiến hành tố tụng phải yêu cầu đoàn luật sư cử người bào chữa cho họ. Mặt khác, để đảm bảo cho việc giải quyết vụ án được khách quan, toàn diện và đầy đủ, không để lọt kẻ phạm tội, không làm oan người vô tội thì việc bào chữa là cần thiết, giúp cơ quan tiến hành tố tụng xác định sự thật khách quan của vụ án. Hơn nữa, trong quá trình giải quyết vụ án hình sự không chỉ có buộc tội mà nó chỉ có thể đạt hiệu quả cao khi tồn tại song song hai chức năng buộc tội và gỡ tội. Đó cũng là một trong những cơ sở giúp Toà án giải quyết vụ án được chính xác.

Như vậy, quyền bào chữa của người bị buộc tội trong tố tụng hình sự là quyền của người bị bắt, bị tạm giữ, bị can, bị cáo thực hiện trên cơ sở phù hợp với quy định của pháp luật nhằm phủ nhận một phần hay toàn bộ sự buộc tội của cơ quan tiến hành tố tụng, làm giảm nhẹ hoặc loại trừ trách nhiệm hình sự trong vụ án hình sự hoặc để bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

BLTTHS năm 2015 bổ sung quy định người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị bắt cũng có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa cho mình (điểm g khoản 1 Điều 58 BLTTHS năm 2015). Như vậy, cùng với sự mở rộng diện người được bào chữa thì thời điểm người bào chữa tham gia tố tụng cũng sớm hơn, nếu như trước đây, nguời bào chữa được tham gia bảo vệ quyền lợi cho người bị buộc tội từ khi bị tạm giữ thì theo BLTTHS mới, người bào chữa được tham gia tố tụng và bảo vệ quyền lợi cho người bị buộc tội ngay từ khi bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị bắt. Quy định như vậy không chỉ nhằm thực hiện tốt hơn việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho người bị buộc tội mà còn là một trong những giải pháp để hạn chế oan, sai ngay từ đầu.

Với những quy định đó và nếu người bị buộc tội là người thuộc diện được TGPL thì quyền được TGPL của họ cũng sẽ được bảo đảm theo quy định của pháp luật.

Theo quy định tại Điều 21 Luật TGPL năm 2006 thì Trợ giúp viên pháp lý tham gia tố tụng với tư cách người đại diện hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo... Tại Điều 10 Thông tư liên tịch số 11/2013/TTLT-BTP-BCA-BQP-BTC-VKSNDTC-TANDTC ngày 04/7/2013 của Bộ Tư pháp, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Tài chính, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao và Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định về TGPL trong hoạt động tố tụng cũng quy định người tham gia TGPL được cấp giấy chứng nhận để tham gia tố tụng với tư cách là người đại diện hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo... Như vậy, theo các quy định trên thì Trợ giúp viên pháp lý chỉ được tham gia tố tụng để bào chữa với tư cách là người đại diện hợp pháp của người tạm giữ, bị can, bị cáo... Dẫn đến việc tổ chức triển khai TGPL cho người bị buộc tội gặp nhiều khó khăn, quyền được TGPL của những người này chưa thực sự được bảo đảm. Chính vì vậy, khoản 2 Điều 72 BLTTHS năm 2015 đã bổ sung thêm Trợ giúp viên pháp lý là người bào chữa: “Trợ giúp viên pháp lý trong trường hợp người bị buộc tội thuộc đối tượng được TGPL”. Quy định mở rộng diện người bào chữa là Trợ giúp viên pháp lý không chỉ nhằm tạo điều kiện thuận lợi để bảo vệ tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội là người thuộc diện được TGPL nói riêng mà còn phù hợp với nhu cầu và điều kiện thực tiễn hiện nay, khi đa phần Trợ giúp viên pháp lý đều không có thẻ luật sư nên khó khăn trong việc tiếp cận và bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội.

Ngoài việc BLTTHS năm 2015 ghi nhận Trợ giúp viên pháp lý là người bào chữa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị tố giác, bị kiến nghị khởi tố (Điều 72, Điều 83 của Bộ luật), BLTTHS năm 2015 cũng chia sẻ trách nhiệm thực hiện bào chữa theo án chỉ định cho Trung tâm TGPL nhà nước. Theo đó, tại Điều 72 của BLTTHS năm 2015 thì đối với người thuộc diện được TGPL là: Bị can, bị cáo về tội mà Bộ luật hình sự quy định mức cao nhất của khung hình phạt là 20 năm tù, tù chung thân, tử hình; người bị buộc tội có nhược điểm về thể chất mà không thể tự bào chữa; người có nhược điểm về tâm thần hoặc là người chưa thành niên thì Trung tâm TGPL nhà nước phải cử người bào chữa cho họ theo chỉ định của cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng.

Bên cạnh đó, BLTTHS năm 2015 quy định trách nhiệm thông báo, giải thích và bảo đảm thực hiện quyền được TGPL: trong trường hợp người bị buộc tội thuộc diện được TGPL thì cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng có trách nhiệm giải thích cho họ quyền được TGPL; nếu họ đề nghị được TGPL thì cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng thông báo cho Trung tâm TGPL nhà nước. Việc thông báo, giải thích phải được ghi vào biên bản (Điều 71 của Bộ luật).

Ngoài các quy định của BLTTHS năm 2015, Luật thi hành tạm giữ, tạm giam năm 2015 (Điều 8 và Điều 9) cũng đã quy định nguyên tắc bảo đảm quyền được TGPL, nghiêm cấm cản trở quyền được TGPL, giải thích hướng dẫn cho người bị tạm giữ, tạm giam… biết để họ thực hiện quyền được yêu cầu TGPL.

Việc Quốc hội thông qua các Điều luật bảo đảm quyền được TGPL tại các Bộ luật, Luật tố tụng và Luật thi hành tạm giữ, tạm giam năm 2015 đã khẳng định vị trí, vai trò của công tác TGPL trong đời sống xã hội, là một công cụ quan trọng bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo tinh thần Hiến pháp 2013. Phù hợp với định hướng đổi mới công tác TGPL lấy nhiệm vụ thực hiện TGPL trong lĩnh vực tố tụng là trọng tâm, là khâu đột phá của TGPL.

Với việc quy định quyền bào chữa trong Hiến pháp năm 2013, BLTTHS năm 2015; quy định Trợ giúp viên pháp lý là người bào chữa cho người bị buộc tội là người thuộc diện được TGPL trong BLTTHS năm 2015; các quy định về giải thích quyền được TGPL, thông báo, chỉ định thực hiện TGPL trong các Bộ luật, Luật sẽ khắc phục tình trạng bỏ sót nhu cầu TGPL của người thuộc diện được TGPL trong đó bao gồm người thuộc diện được TGPL là người bị buộc tội trong tố tụng hình sự, nhất là với người sống ở vùng sâu, vùng xa, trình độ dân trí pháp lý hạn chế chưa thể nhận biết, tiếp cận với thông tin, hoạt động TGPL. Như vậy, quyền được TGPL của người bị buộc tội là người thuộc diện được TGPL cũng sẽ được đảm bảo đầy đủ hơn./.