Thời gian qua, Đảng và Nhà nước có nhiều chủ trương, chính sách nhằm tạo điều kiện để người nghèo, người có công với cách mạng, đối tượng chính sách, người già cô đơn, người tàn tật, trẻ em và người dân tộc thiểu số ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn được hỗ trợ pháp lý. Nghị quyết Hội nghị lần thứ 3 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII  khẳng định cần “tổ chức hình thức tư vấn pháp luật cho các cơ quan, tổ chức và nhân dân, tạo điều kiện cho nguời nghèo được hưởng dịch vụ tư vấn pháp luật miễn phí…”. Cụ thể hóa chủ trương của Đảng, ngày 6 tháng 9 năm 1997, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 734/TTg về thành lập tổ chức trợ giúp pháp lý để thực hiện nhiệm vụ trợ giúp pháp lý miễn phí cho người nghèo, đối tượng chính sách. Theo đó, các địa phương đã thành lập Trung tâm Trợ giúp pháp lý trực thuộc Sở Tư pháp. Ngày 29 tháng 6 năm 2006, Quốc hội khóa XI thông qua Luật Trợ giúp pháp lý, đây là cơ sở pháp lý quan trọng để các cấp, các ngành, các địa phương thực hiện nhiệm vụ trợ giúp pháp lý.

Ngày 21 tháng 3 năm 2007, UBND tỉnh Quảng Bình ban hành Quyết định số 529/QĐ-UBND về việc ban hành Kế hoạch thực hiện Chỉ thị số 35/2006/CT-TTg ngày 13 tháng 10 năm 2006 của Thủ tướng Chính phủ về việc triển khai thi hành Luật Trợ giúp pháp lý. Kế hoạch đã thể hiện cụ thể nội dung, tiến độ, trách nhiệm của các cấp các ngành tỉnh Quảng Bình để đưa Luật Trợ giúp pháp lý vào cuộc sống.

Thời gian qua, công tác trợ giúp pháp lý trên địa bàn tỉnh Quảng Bình đã có những chuyển biến tích cực, đạt được những kết quả đáng phấn khởi. Về tổ chức và đội ngũ cộng tác viên làm công tác trợ giúp pháp lý, đến nay Quảng Bình có 01 Trung tâm Trợ giúp pháp lý trực thuộc Sở Tư pháp với 05 chi nhánh ở 05 huyện là Lệ Thủy, Tuyên Hóa, Minh Hóa, Quảng Trạch và Bố Trạch, tổng số cán bộ, công chức, viên chức Trung tâm là 29 người; có 58 Câu lạc bộ trợ giúp pháp lý và có 176 Cộng tác viên trợ giúp pháp lý. Số lượng các vụ việc trợ giúp pháp lý đã thực hiện trên địa bàn tỉnh Quảng Bình ngày càng tăng, chất lượng vụ việc ngày càng được nâng cao; các lĩnh vực pháp luật, hình thức thực hiện và diện người được trợ giúp pháp lý được mở rộng so với giai đoạn trước đây; địa điểm thực hiện trợ giúp pháp lý đa dạng hơn, mở rộng về tận các thôn, bản, các tiểu khu dân cư tận các xã vùng sâu, vùng xa, xã miền núi, vùng bãi ngang v.v.. Nhìn chung, qua hơn 10 năm thực hiện Luật Trợ giúp pháp lý, 100% vụ việc trợ giúp pháp lý theo đúng quy định của pháp luật về trợ giúp pháp lý đều được thụ lý giải quyết, đáp ứng nhu cầu trợ giúp pháp lý của người được trợ giúp pháp lý. Tỷ lệ vụ án có Trợ giúp viên pháp lý hoặc luật sư cộng tác viên tham gia ngày càng tăng. Tỷ lệ các vụ việc có sự tham gia của Trợ giúp pháp lý từ giai đoạn điều tra hoặc khởi tố cũng tăng theo hàng năm, đặc biệt là trong những năm 2013 - 2017, hầu hết các vụ việc trợ giúp pháp lý trong tố tụng hình sự đều có sự tham gia của Trợ giúp pháp lý từ giai đoạn điều tra hoặc khởi tố vụ án, khởi tố bị can, kịp thời bảo vệ được các quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người được trợ giúp pháp lý. Kết quả cụ thể, trong 10 năm (2007-2016) đã thực hiện 16.625 vụ việc, trong đó 1.195 vụ tham gia tố tụng; 25 vụ đại diện ngoài tố tụng; 6 vụ tham gia hòa giải; 15399 vụ tư vấn pháp luật; tổ chức trợ giúp pháp lý lưu động tại 7799 thôn, bản, tổ dân phố của 159 xã, phường, thị trấn trong toàn tỉnh. Tập trung vào các xã vùng sâu, vùng xa, miền núi, biên giới, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, vùng có “điểm nóng” về khiếu nại, tố cáo, tranh chấp đất đai, giải phóng mặt bằng…; đã lồng ghép tuyên truyền, phổ biến pháp luật liên quan đến quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân trên tất cả các lĩnh vực đời sống của người dân ở cơ sở; đã thực hiện lắp đặt 291 bảng thông tin và 291 Hộp tin về trợ giúp pháp lý tại các cơ quan tiến hành tố tụng, Đồn biên phòng, cơ quan thanh tra cấp huyện, UBND cấp huyện và cấp xã, Nhà Văn hóa các thôn, bản, cơ sở khuyết tật… Đã cấp phát miễn phí hàng trăm nghìn tờ gấp, tài liệu pháp luật do Cục Trợ giúp pháp lý, Sở Tư pháp, Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước biên soạn …

Bên cạnh những kết quả đã đạt được, công tác trợ giúp pháp lý trong 10 năm qua vẫn còn những tồn tại, hạn chế như: Một số tổ chức, cơ quan, cán bộ, công chức và nhân dân nhận thức chưa đúng về vị trí, vai trò của công tác trợ giúp pháp lý, chưa tạo điều kiện thuận lợi cho công tác trợ giúp pháp lý; hoạt động một số câu lạc bộ trợ giúp pháp lý chất lượng sinh hoạt chưa cao; chất lượng thực hiện trợ giúp pháp lý chưa đồng đều giữa trợ giúp viên pháp lý, cộng tác viên cấp tỉnh với cộng tác viên cấp huyện, cộng tác viên cấp xã; phần lớn các cộng tác viên trợ giúp pháp lý là cán bộ, công chức, viên chức nên thời gian dành cho công tác trợ giúp pháp lý chưa nhiều.

Hiện nay, trước yêu cầu của công cuộc đổi mới, để nâng cao chất lượng công tác trợ giúp pháp lý, ngày 01 tháng 6 năm 2015, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 01 tháng 6 năm 2015 phê duyệt đề án Đề án đổi mới công tác trợ giúp pháp lý giai đoạn 2015 – 2025 với mục tiêu: Đổi mới công tác trợ giúp pháp lý theo hướng đẩy mạnh xã hội hóa với lộ trình phù hợp với đặc thù từng vùng, miền, khu vực tiến tới sau năm 2025 nguời thực hiện trợ giúp pháp lý là luật sư hành nghề, bảo đảm cho các đối tượng thuộc diện được trợ giúp pháp lý được cung cấp dịch vụ trợ giúp pháp lý kịp thời, chất lượng tương đương với dịch vụ mà luật sư cung cấp trên thị trường; cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính trong việc tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý của Nhà nước. Để đạt được mục tiêu đề ra, đề án cũng đề ra các nhiệm vụ và giải pháp cho từng giai đoạn từ năm 2015 đến khi Luật Trợ giúp pháp lý (sửa đổi) có hiệu lực và giai đoạn đến năm 2025 với các giải pháp về hoàn thiện thể chế, về kiện toàn tổ chức trợ giúp pháp lý, về quản lý hoạt động trợ giúp pháp lý và về năng cao năng lực cho đội ngũ người thực hiện trợ giúp pháp lý.

Để thực hiện Đề án trên, ngày 07 tháng 7 năm 2016, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Bình đã ban hành Kế hoạch số 1055/KH – UBND về triển khai thực hiện Đề án đổi mới công tác trợ giúp pháp lý giai đoạn 2016 – 2025 trên địa bàn tỉnh Quảng Bình với yêu cầu đổi mới nội dung hoạt động cụ thể sau: Thứ nhất, cần nâng cao chất lượng hoạt động trợ giúp pháp lý với những hoạt động cụ thể:Tập trung thực hiện vụ việc trợ giúp pháp lý, trong đó chú trọng vụ việc tham gia tố tụng, đại diện ngoài tố tụng, hòa giải, tư vấn pháp luật tại trụ sở, tư vấn pháp luật tiền tố tụng;lựa chọn luật sư có kinh nghiệm, đạo đức và bản lĩnh nghề nghiệp, các tổ chức hành nghề luật sư có uy tín tham gia thực hiện trợ giúp pháp lý; nâng cao chất lượng tham gia tố tụng của Trợ giúp viên pháp lý; đảm bảo chỉ tiêu tham gia tố tụng cho Trợ giúp viên pháp lý; có kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng với các hình thức phù hợp theo hướng chuyên sâu nhằm nâng cao về trình độ chuyên môn và kỹ năng tranh tụng; thực hiện công bố danh sách Trợ giúp viên pháp lý, luật sư, tổ chức hành nghề luật sư thực hiện trợ giúp pháp lý trên Trang thông tin điện tử Sở Tư pháp, Bản Tin Tư pháp và niêm yết tại trụ sở của cơ quan tiến hành tố tụng. Thứ hai, về tổ chức, cán bộ và mạng lưới Chi nhánh, Câu lạc bộ trợ giúp pháp lýcần rà soát, đánh giá hiệu quả hoạt động của các Chi nhánh và Câu lạc bộ trợ giúp pháp lý; xây dựng Đề án sắp xếp vị trí, việc làm về tổ chức bộ máy của Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước, nhu cầu trợ giúp pháp lý, điều kiện xã hội hóa công tác trợ giúp pháp lý; Thứ ba, đối với hoạt động quản lý về trợ giúp pháp lý cần Triển khai sử dụng phần mền ứng dụng công nghệ thông tin trong tổ chức, hoạt động trợ giúp pháp lý; rà soát và đề xuất cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực trợ giúp pháp lý. Tăng cườngcông táctruyền thông về trợ giúp pháp lý; thiết lập và duy trì đường dây nóng về trợ giúp pháp lý .

 Trần Tiến Hải