Tại Anh: Thừa phát lại là người thực hiện các hoạt động pháp lý hỗ trợ cho Cảnh sát, Thẩm phán tại Tòa án và các cơ quan hành chính địa phương. Nhiệm vụ của Thừa phát lại rất đa dạng và khác nhau trong các lĩnh vực xét xử, cưỡng chế thi hành các bản án, thực hiện các nhiệm vụ tư pháp hoặc tống đạt các yêu cầu của các công ty thu hồi nợ, đánh thuế và được hiểu như là các công ty tư nhân thực hiện nhiệm vụ.
Tại Pháp: Thừa phát lại là thư ký, người giúp việc, thực hiện tống đạt yêu cầu của Tòa án. Từ thế kỷ 16 đến cuối thế kỷ 18 thì Thừa phát lại chỉ tiến hành các công việc về tư pháp theo yêu cầu.
Tại Bỉ: Thừa phát lại là người thay mặt Tòa án thực hiện các quyết định tịch thu hàng hóa hoặc là nhân chứng pháp lý chính thức, hoặc một nhân viên tư pháp thực hiện đàm phán các khoản nợ theo một thủ tục nhất định hoặc là người làm chứng thực hiện các hòa giải tập thể.
Tại Mỹ: Thừa phát lại là người thay mặt (đại diện) hỗ trợ Tòa án trong việc thực hiện các chức năng tư pháp. Thừa phát lại còn là nhân viên thư ký pháp luật tiến hành các công việc thu giữ, bán tài sản đúng pháp luật. Tuy nhiên, vai trò của Thừa phát lại ở từng địa hạt, tiểu bang có quy định khác nhau.
Hiện nay, vai trò của Thừa phát lại tại các nước Châu Âu, Châu Mỹ và các Châu lục khác về hình thức quy định chung không thay đổi nhiều. Tuy vậy, số lượng hình thành các hiệp hội quản lý, liên kết và cơ cấu hoạt động, việc bổ nhiệm chức danh có sự khác nhau. Liên minh Thừa phát lại quốc tế (UIHJ) đã kết nạp được rất nhiều thành viên với gần 80 nước tham gia và nay đã trở thành một tổ chức pháp luật quốc tế vững mạnh.
Tại Việt Nam, Thừa phát lại đã hình thành từ thời Pháp thuộc, nhân viên Thừa phát lại được gọi là Chưởng lý, Mõ Tòa… Thừa phát lại thực hiện các công việc trợ lý giúp việc cho Tòa án, đồng thời là cầu nối hỗ trợ pháp lý cho tầng lớp dân nghèo, nhân dân lao động có thể bảo vệ các quyền của mình trước pháp luật. Thừa phát lại làm công tác bổ trợ tư pháp với sự hỗ trợ của quyền lực công trong việc thi hành nhiệm vụ của mình trong các giao dịch dân sự, hành chính. Sau Cách mạng tháng Tám thành công, ngày 19/7/1946 Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 130 quy định về tổ chức thi hành án, trong đó có Thừa phát lại. Điều 3 của Sắc lệnh quy định: Trong các thị xã, khu phố, Chủ tịch, Phó Chủ tịch và Thư ký đều chịu trách nhiệm thi hành những lệnh, mệnh lệnh hoặc án của Tòa án, ở những nơi nào đã có Thừa phát lại riêng thì đương sự có quyền nhờ Thừa phát lại riêng thi hành mệnh lệnh. Về thẩm quyền, trách nhiệm của Thừa phát lại trong thi hành án, Điều 1 Sắc lệnh trên quy định: Các bản án hoặc trích lục Bản án do các phòng lục sự phát cho đương sự để thi hành các án hoặc mệnh lệnh của Tòa án đều phải có thể thức thi hành, ấn định như sau: “Vậy, Chủ tịch Chính phủ Việt Nam dân chủ cộng hòa truyền cho các Thừa phát lại theo yêu cầu của đương sự thi hành bản án này, các ông chưởng lý và biện lý kiểm sát việc thi hành án, cai trị chỉ huy binh lực giúp đỡ mỗi khi đương sự chiếu luật yêu cầu…”. Sau khi Đất nước thống nhất, Nhà nước áp dụng hệ thống cơ quan thi hành án dân sự, chế định Thừa phát lại không còn được áp dụng.
Hiện nay, nước ta xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, việc đổi mới nhằm tăng cường hiệu quả hoạt động, đáp ứng yêu cầu cho công cuộc đổi mới và phát triển đất nước là nhiệm vụ quan trọng được Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm. Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 đã đề ra phương hướng:“Tiếp tục hoàn thiện thủ tục tố tụng dân sự. Nghiên cứu, thực hiện và phát triển các loại hình dịch vụ từ phía Nhà nước để tạo điều kiện cho các đương sự chủ động thu thập chứng cứ chứng minh, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình…, từng bước thực hiện việc xã hội hóa và quy định những hình thức, thủ tục để giao cho tổ chức không phải là cơ quan nhà nước thực hiện một số công việc thi hành án dân sự”; “Nghiên cứu chế định Thừa phát lại (thừa hành viên); trước mắt có thể tổ chức thí điểm tại một số địa phương, sau vài năm, trên cơ sở tổng kết, đánh giá thực tiễn sẽ có bước đi tiếp theo”. Thể chế hóa chủ trương của Đảng, Nghị quyết số 24/2008/QH12 ngày 14/11/2008 của Quốc hội về Thi hành án dân sự quy định: Giao cho Chính phủ quy định và tổ chức thực hiện thí điểm chế định Thừa phát lại tại một số địa phương.
Thực hiện chủ trương của Đảng và Nghị quyết của Quốc hội, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 61/2009/NĐ-CP ngày 24/7/2009 quy định về tổ chức và hoạt động của Thừa phát lại thực hiện thí điểm tại Thành phố Hồ Chí Minh. Trên cơ sở kết quả thực hiện thí điểm tại Thành phố Hồ Chí Minh, theo đề nghị của Chính phủ, ngày 23/11/2012 Quốc hội đã thông qua Nghị quyết số 36/2012/QH13 về việc tiếp tục thực hiện thí điểm chế định Thừa phát lại, trong đó giao Chính phủ tiếp tục tổ chức thực hiện thí điểm chế định Thừa phát lại tại một số tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương theo Nghị quyết số 24/2008/QH12 đến hết ngày 31/12/2015 và tiến hành tổng kết, đánh giá kết quả thực hiện thí điểm, báo cáo để Quốc hội xem xét, quyết định tại kỳ họp cuối năm 2015. Thực hiện các Nghị quyết của Quốc hội, chế định Thừa phát lại đã được thí điểm tại 13 địa phương với 53 Văn phòng Thừa phát lại được thành lập, tổng số nhân lực đang làm việc tại 53 Văn phòng Thừa phát lại là 638 người, trong đó có 135 Thừa phát lại, 306 Thư ký nghiệp vụ và 197 nhân viên khác. Về hoạt động, tính đến ngày 31/12/2015 tại 13 địa phương và 6 tháng đầu năm 2016 tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, các Văn phòng Thừa phát lại đã tống đạt được hơn 1 triệu văn bản của cơ quan Toà án và cơ quan Thi hành án dân sự, lập gần 67 ngàn vi bằng, xác minh điều kiện thi hành án gần 1 ngàn việc, trực tiếp tổ chức thi hành án hơn 500 vụ việc, đạt tổng doanh thu là 190 tỷ đồng. Từ kết quả triển khai thực hiện chế định Thừa phát lại và đề xuất, kiến nghị của Chính phủ, ngày 27/10/2015 tại Kỳ họp thứ 10 Quốc hội XIII đã biểu quyết thông qua Nghị quyết số 107/2015/QH13 về thực hiện chế định Thừa phát lại, ghi nhận kết quả đạt được trong việc thực hiện thí điểm chế định Thừa phát lại theo Nghị quyết số 24/2008/QH12 và Nghị quyết số 36/2012/QH12 của Quốc hội. Đồng thời, quyết định chấm dứt việc thí điểm và cho thực hiện chế định Thừa phát lại trong phạm vi cả nước kể từ ngày 01/01/2016.
Nghị quyết đã chính thức cho ra đời một nghề mới trong thị trường dịch vụ pháp lý, tạo thêm một công cụ pháp lý để người dân tự bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình khi tham gia các giao dịch dân sự, kinh tế và trong quá trình tố tụng. Nghị quyết cho thực hiện chính thức chế định này đã khắc phục một số tồn tại, hạn chế mà trước đây trong giai đoạn thí điểm gặp phải, góp phần thực hiện tốt hơn chế định này.
Theo quy định của các văn bản hiện hành, Thừa phát lại là người được Nhà nước bổ nhiệm để làm các công việc về thi hành án dân sự, tống đạt giấy tờ, lập vi bằng và các công việc khác theo quy định của Nghị định và pháp luật có liên quan. Thừa phát lại làm việc theo hợp đồng tại Văn phòng Thừa phát lại. Văn phòng Thừa phát lại được thành lập và hoạt động trên cơ sở Luật Doanh nghiệp 2014 và các văn bản hướng dẫn thi hành dưới hình thức doanh nghiệp tư nhân hoặc công ty hợp danh. Cũng như các chức danh tư pháp khác như Thẩm phán, Điều tra viên, Kiểm sát viên, Chấp hành viên, Luật sư, Công chứng viên, Đấu giá viên, Thừa phát lại cũng giữ một vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ và kiểm soát các hoạt động tư pháp trong cơ cấu quản lý của bộ máy nhà nước; tạo sự liên hệ hỗ trợ liên kết giám sát lẫn nhau, đồng thời thực hiện các nhiệm vụ trong công tác thi hành án dân sự, lập vi bằng các hoạt động dân sự theo yêu cầu, giữ vai trò hiện diện trong các phiên tòa hình sự. Trong vụ án hình sự, nếu được pháp luật cho phép, Thừa phát lại có thể trực tiếp gặp gỡ các bị cáo, tiếp cận với tiến trình phiên tòa, có thể hỗ trợ các cơ quan tư pháp trong quá trình xét xử theo yêu cầu của các tổ chức, cá nhân, tống đạt yêu cầu theo quy định của Tòa án. Thừa phát lại hỗ trợ với tư cách người làm chứng trong các sự kiện phát sinh yêu cầu dân sự cũng như các yêu cầu bồi thường trách nhiệm dân sự ngoài hợp đồng. Trong hoạt động dân sự, kinh tế, tài chính việc lập vi bằng làm chứng tạo căn cứ pháp luật hạn chế rủi ro, giảm tranh chấp phát sinh trong việc ký kết hợp đồng. Nhiệm vụ của Thừa phát lại chính là cầu nối “cân bằng giữa các nhóm lợi ích trong xã hội, đảm bảo sự nghiêm minh và thấu hiểu”. Vai trò của Thừa phát lại trong thực hiện dân chủ hóa trong hoạt động tư pháp được thể hiện như sau:
Thứ nhất: Hoạt động của Thừa phát lại nhằm đảm bảo lợi ích của Nhà nước, tổ chức và các cá nhân được xúc tiến thực hiện, đồng thời, song song và đúng pháp luật. Tiến trình dân chủ hóa tạo ra môi trường cạnh tranh lành mạnh, tránh xung đột lợi ích dẫn đến khiếu kiện nhiều cấp của người dân là mục tiêu, nhiệm vụ để phát triển hơn nữa hoạt động của Thừa phát lại. Pháp luật cho phép quyền và lợi ích dân sự phải được quản lý, thừa nhận và thực hiện thông qua giám sát của các tổ chức pháp lý nhưng không phải bằng biện pháp cưỡng chế của cảnh sát “Tất cả diễn ra trong hòa bình, không có sự can thiệp của sức mạnh cưỡng chế”.
Thứ hai: Thừa phát lại là chế định mới liên quan đến nhiều lĩnh vực, nhiều ngành hoạt động tư pháp. Hoạt động của Thừa phát lại đối với xã hội chính là “Xã hội hóa hoạt động tư pháp” mà chủ trương của Đảng, Nghị quyết của Quốc hội đã đề ra. Với mục tiêu hướng tới người dân, việc thực hiện các hoạt động của Thừa phát lại đã tạo cơ chế để người dân tăng cường tính chủ động, tích cực của công dân trong các quan hệ dân sự, tố tụng dân sự, hành chính. Việc lập vi bằng, tạo tính pháp lý của chứng cứ giúp người dân có cơ sở bảo vệ quyền, lợi ích của mình trong tố tụng và trong các giao dịch dân sự.
Thứ ba: Thừa phát lại tạo một thị trường cung cấp dịch vụ pháp lý, dịch vụ hành chính tư pháp, bổ trợ tích cực cho cơ cấu hoạt động của ngành tư pháp đáp ứng ngày càng cao yêu cầu của xã hội. Quyền, lợi ích của cá nhân, tổ chức được bảo vệ trước tòa án đặt ra những yêu cầu và sự đảm bảo cho các hoạt động giao dịch dân sự, hạn chế tiêu cực, phát huy hiệu quả tích cực, thúc đẩy các hoạt động trong công tác thi hành án dân sự.
Thứ tư: Thừa phát lại thực hiện nhiệm vụ ở một phạm vi rộng của nhiều lĩnh vực trong cơ cấu hoạt động toàn xã hội như lĩnh vực tài chính, ngân hàng, xây dựng, dân số, tố tụng, bảo hiểm, hành chính. Rất cần có sự điều chỉnh pháp luật để vai trò của Thừa phát lại phát huy hơn nữa với mục tiêu phục vụ trên cơ sở yêu cầu dịch vụ dần trở thành xã hội hóa dịch vụ công
Thừa phát lại thực hiện công việc thông qua văn phòng làm việc theo cách như của các luật sư hoặc công chứng viên, có hỗ trợ của các thư ký và nhân viên văn phòng, công việc chủ yếu trong lĩnh vực dân sự, thương mại, tài chính tạo nguồn thu không nhỏ cho ngân sách nhà nước. Dưới góc độ xã hội, hoạt động Thừa phát lại bước đầu đã tạo lập một nghề mới trong thị trường cung cấp dịch vụ pháp lý, dịch vụ hành chính tư pháp; tạo nên một nghề cho xã hội, tạo công ăn việc làm, góp phần giảm tải công việc cho bộ máy nhà nước. Đối với hoạt động tư pháp và liên quan, hoạt động Thừa phát lại đã bổ trợ tích cực cho hoạt động Tư pháp, bảo đảm các hoạt động này được nhanh hơn, chặt chẽ hơn. Đồng thời, hoạt động của Thừa phát lại còn góp phần làm giảm tình trạng quá tải trong công việc của các cơ quan tư pháp, trước hết là Tòa án và cơ quan Thi hành án dân sự.

 Luật gia Từ Minh Liên