Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: Quyền của mỗi con người luôn gắn chặt và không tách rời với quyền dân tộc, với độc lập chủ quyền quốc gia, toàn vẹn lãnh thổ. Quyền con người chỉ có thể có được thông qua con đường đấu tranh cách mạng chống áp bức, bóc lột của chủ nghĩa thực dân, giành độc lập dân tộc, đoàn kết toàn dân xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Trên tinh thần đó, các quyền cơ bản trong lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa- xã hội…đã được ghi nhận trong Hiến pháp. Từ Hiến pháp 1946, 1959, 1980, 1992 đều ghi nhận và thể chế hóa quyền con người, từng bước mở rộng quyền con người trong quyền công dân. Nhất là sau Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VI (1986), Đảng ta thực hiện đường lối đổi mới thì quyền con người và quyền công dân đã được hiện thực hóa trên cả bình diện pháp lý và thực tế, Nhà nước chuyển từ vai trò là người cung cấp sang vai trò là người đảm bảo các điều kiện pháp lý cho mỗi người dân thực hiện quyền của mình. Và đến Hiến pháp 2013 thì đã mở rộng hơn và phân định rõ ràng, cụ thể với 15 quyền con người và 11 quyền công dân với sự đảm bảo thực hiện cao hơn, chặt chẽ hơn. 

Một trong những quyền con người quan trọng được quy định trong Hiến pháp là quyền không bị coi là có tội. Hiến pháp 2013 quy định không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật; quyền nhờ luật sư hoặc người khác bào chữa khi bị bắt, tạm giữ, tạm giam, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử.

Công cuộc cải cách tư pháp được Đảng ta đặt ra với những định hướng cơ bản như hoàn thiện thể chế hình sự, dân sự, thủ tục tư pháp, các thiết chế bổ trợ tư pháp mà trọng tâm là hoạt động xét xử được tiến hành có hiệu quả và hiệu lực cao…để bảo vệ tốt nhất quyền con người trong lĩnh vực tư pháp. Quyền con người trong lĩnh vực tư pháp được Nhà nước bảo vệ, đảm bảo thực hiện thông qua các quy định của pháp luật trong cả quá trình tố tụng, giải quyết vụ án, từ giai đoạn điều tra, truy tố đến xét xử, thi hành án... Mỗi giai đoạn đều có các quy định cụ thể để đảm bảo mọi hành vi phạm tội đều phải được phát hiện kịp thời, xử lý nghiêm minh, không để lọt tội phạm và không được làm oan người vô tội. Đặc biệt là đảm bảo việc tranh tụng tại phiên tòa theo tinh thần Nghị quyết 49 của Bộ chính trị về cải cách tư pháp. Theo đó, một hệ thống văn bản pháp luật đã cụ thể hóa, bổ sung đầy đủ, thể hiện rõ ràng các quyền và nghĩa vụ của người tham gia tố tụng; hoạt động bổ trợ tư pháp cũng từng bước được xã hội hóa mạnh mẽ với sự ra đời của Luật Luật sư, Luật Trợ giúp pháp lý và các Luật về tố tụng. 

Trợ giúp pháp lý(TGPL) là việc cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho các đối tượng thuộc diện được TGPL thông qua các hình thức tư vấn, hướng dẫn, giải đáp pháp luật; tham gia tố tụng; đại diện ngoài tố tụng và các hình thức TGPL khác để giúp người thuộc diện được TGPL bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình, nâng cao hiểu biết pháp luật, ý thức tôn trọng và chấp hành pháp luật; góp phần vào việc phổ biến giáo dục pháp luật, bảo vệ công lý, bảo vệ công bằng xã hội, phòng ngừa, hạn chế tranh chấp và vi phạm pháp luật.

Hoạt động TGPL là một hoạt động bổ trợ Tư pháp mang tính đặc thù, thông qua việc tư vấn, hướng dẫn, giải đáp pháp luật, tham gia tố tụng, đại điện ngoài tố tụng và các hình thức TGPL để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho đối tượng thuộc diện được TGPL. Với tính cách là một hoạt động bổ trợ tư pháp, tổ chức và hoạt động TGPL còn nhằm nâng cao trình độ hiểu biết pháp luật trong nhân dân, tránh sự tùy tiện lạm quyền từ phía cơ quan, cán bộ, công chức nhà nước trong việc thực thi nhiệm vụ, góp phần quan trọng trong việc giữ vững ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hội, đồng thời tạo cơ chế hữu hiệu thực thi nguyên tắc bình đẳng giữa các công dân trước pháp luật không phân biệt vị thế xã hội. Bảo đảm quyền bình đẳng của mọi công dân trước pháp luật, mà trước hết là quyền bào chữa và nhờ người khác bào chữa cho mình thông qua tổ chức trợ giúp pháp lý.

Một trong những hình thức quan trọng của hoạt động TGPL là Trợ giúp viên pháp lý, Luật sư tham gia tố tụng hình sự để bào chữa cho người được trợ giúp pháp lý là người bị tạm giữ, bị can, bị cáo hoặc để bảo vệ quyền lợi của người được TGPL là người bị hại, nguyên đơn dân dự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án hình sự; tham gia tố tụng dân sự, tố tụng hành chính để bảo vệ quyền, lợi hợp pháp của người được được TGPL trong vụ việc dân sự, vụ án hành chính. Như vậy, Nhà nước đã đề cao và bảo vệ quyền con người trong hoạt động tố tụng bằng cách đặt vị thế quan trọng của Trợ giúp viên pháp lý, Luật sư để thực hiện chức năng gỡ tội trong mối quan hệ biện chứng với các chủ thể thực hiện chức năng buộc tội và chức năng xét xử. Sự tham gia của Trợ giúp viên pháp lý, Luật sư là cộng tác viên trong quá trình giải quyết vụ án đã góp phần đảm bảo cho các nguyên tắc cơ bản của luật Tố tụng hình sự, luật Tố tụng dân sự, luật Tố tụng hành chính được thực hiện nghiêm túc. Những nguyên tắc cơ bản này đã thể hiện đầy đủ quan điểm, định hướng của Đảng và Nhà nước trong việc bảo vệ quyền con người. Nguyên tắc pháp chế XHCN, nguyên tắc đảm bảo thực hành quyền công tố và kiểm soát việc tuân theo pháp luật, nguyên tắc Tòa án xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, nguyên tắc xét xử công khai… khi được tuân thủ triệt để thì quyền cơ bản của con người cũng được bảo vệ triệt để.

Trong pháp luật tố tụng hình sự, quyền con người được pháp luật bảo vệ thông qua các quy định về các biện pháp ngăn chặn, các quy định về khởi tố vụ án hình sự, các quy định về điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án…Trong pháp luật tố tụng dân sự, quyền con người được pháp luật bảo vệ thông qua các quy định về biện pháp khẩn cấp tạm thời, về chứng minh và chứng cứ, các quy định về quyền khởi kiện. Đặc biệt, quyền con người thêm một lần nữa được pháp luật bảo vệ thông qua việc quy định các quyền của người bào chữa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp cho đối tượng trong quá trình tham gia tố tụng. Các quyền cơ bản như: quyền được tham gia bào chữa ngay khi đối tượng bị tạm giữ, tạm giam; quyền được có mặt trong hỏi cung, lấy lời khai; quyền được tranh tụng tại phiên tòa; quyền xác minh, thu thập chứng cứ và cung cấp cho Tòa án…được pháp luật quy định rất cụ thể.

Bằng các hoạt động của mình trong quá trình giải quyết vụ án cùng với sự tận tâm, nhiệt huyết, trách nhiệm, đạo đức nghề nghiệp, Trợ giúp viên pháp lý, Luật sư là cộng tác viên đã góp phần nâng cao trách nhiệm và chất lượng giải quyết vụ án của các cơ quan tố tụng các cấp. Giúp các cơ quan tiến hành tố tụng và các cơ quan nhà nước khác giải quyết công việc một cách chính xác, khách quan, công bằng và đúng pháp luật; bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người được TGPL, góp phần giáo dục, cải tạo, răn đe và phòng ngừa tội phạm; đem lại sự hài lòng cho đối tượng được TGPL. Tích cực thực hiện cải cách tư pháp, mở rộng điều kiện để thực hiện nguyên tắc tranh tụng trước toà, bảo đảm người nghèo không có điều kiện thuê luật sư tư cũng có luật sư miễn phí bảo vệ, góp phần thúc đẩy công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong thực hiện quyền tư pháp. Hoạt động này của Chính phủ đã góp phần nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế trong việc bảo vệ nhân quyền, phù hợp xu thế phát triển chung của thế giới, đặc biệt là chiến lược xoá nghèo toàn cầu và từng quốc gia.

Từ những vấn đề trên, có thể nói, tổ chức và hoạt động TGPL có vai trò quan trọng trong thúc đẩy công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong thực hiện quyền tư pháp góp phần vào công cuộc cải cách Tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân. Nó không những đem lại nhiều lợi ích cho người nghèo và đối tượng chính sách và một số đối tượng yếu thế khác, mà còn giúp cho các cơ quan chức năng nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của người dân từ cơ sở, nhất là những nguyện vọng chính đáng của người nghèo và đối tượng chính sách, qua đó, Nhà nước sẽ có những chủ trương, quyết sách đúng đắn trong việc thực hiện các chức năng xã hội của mình.

                                                                                                        Luật gia Minh Hương