Trong thời kỳ đổi mới, trước yêu cầu của công cuộc cải cách hành chính, cải cách tư pháp và hội nhập kinh tế quốc tế, hoạt động theo dõi và thi hành pháp luật là một trong những nhân tố quyết định trong xây dựng và hoàn thiện một hành lang pháp lý minh bạch, bình đẳng giữa các chủ thể trong các mối quan hệ pháp luật, góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế. Chính vì vậy, công tác theo dõi và thi hành pháp luật đã trở thành nguyên tắc Hiến định và có ý nghĩa hết sức quan trọng trong việc xây dựng một nhà nước pháp quyền XHCN “của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân”.

Hiến pháp năm 2013 tiếp tục khẳng định tính pháp quyền của nhà nước ta, đồng thời làm rõ hơn các nhân tố pháp quyền, “thượng tôn pháp luật”, bảo đảm tổ chức thi hành nghiêm chỉnh pháp luật. Hiến pháp quy định Chính phủ có trách nhiệm “Tổ chức thi hành Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội, pháp lệnh, nghị quyết của UBTV Quốc hội, lệnh, quyết định của Chủ tịch nước” (khoản 1 Điều 96); Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ là thành viên của Chính phủ có nhiệm vụ “Tổ chức thi hành và theo dõi việc thi hành pháp luật liên quan đến ngành, lĩnh vực trong phạm vi toàn quốc (khoản 1 Điều 99).

Bên cạnh những quy định mang tính nguyên tắc của Hiến pháp 2013, theo dõi thi hành pháp luật hiện nay đang được điều chỉnh bởi Nghị định số 59/2012/NĐ-CP ngày 23/7/2012 của Chính phủ và các văn bản hướng dẫn thi hành khác. Theo đó, Nghị định 59/2012/NĐ-CP quy định công tác theo dõi thi hành pháp luật tập trung vào ba nội dung sau:

Thứ nhất: Tình hình ban hành văn bản quy định chi tiết thi hành văn bản quy phạm pháp luật (xem xét, đánh giá tính kịp thời, đầy đủ của việc ban hành văn bản quy định chi tiết; tính thống nhất, đồng bộ của văn bản; tính khả thi của văn bản).

Thứ hai: Tình hình bảo đảm các điều kiện cho thi hành pháp luật (Tính kịp thời, đầy đủ, phù hợp và hiệu quả của hoạt động tập huấn, phổ biến pháp luật; Tính phù hợp của tổ chức bộ máy; mức độ đáp ứng về nguồn nhân lực cho thi hành pháp luật; Mức độ đáp ứng về kinh phí, cơ sở vật chất bảo đảm cho thi hành pháp luật).

Thứ ba: Tình hình tuân thủ pháp luật (xem xét, đánh giá tính kịp thời, đầy đủ trong thi hành pháp luật của cơ quan nhà nước và người có thẩm quyền; tính chính xác, thống nhất trong hướng dẫn áp dụng pháp luật và trong áp dụng pháp luật của cơ quan nhà nước và người có thẩm quyền; Mức độ tuân thủ pháp luật của cơ quan, tổ chức, cá nhân).

Trong hơn 5 năm triển khai thực hiện Nghị định 59/2012/NĐ-CP, công tác theo dõi thi hành pháp luật đã đạt được nhiều kết qủa tích cực trên tất cả các lĩnh vực thuộc phạm vi chức năng, nhiệm vụ của các ngành, địa phương. Theo đó, công tác củng cố, kiện toàn tổ chức bộ máy làm công tác theo dõi thi hành pháp luật được quan tâm. Hoạt động quản lý nhà nước về công tác theo dõi thi hành pháp luật đã có những chuyển biến tích cực và dần đi vào nề nếp; công tác chỉ đạo, hướng dẫn, theo dõi, kiểm tra của các cơ quan thực hiện theo dõi thi hành pháp luật các ngành, các cấp đã được triển khai thực hiện và đã có những chuyển biến tích cực góp phần thiết thực vào sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội, củng cố quốc phòng - an ninh và hội nhập quốc tế.

Tuy nhiên, đối chiếu với yêu cầu của Nhà nước pháp quyền cho thấy, vai trò của pháp luật, thi hành pháp luật và theo dõi việc thi hành pháp luật chưa được phát huy đầy đủ trong thực tế, chưa theo kịp yêu cầu của phát triển kinh tế - xã hội và quản lý đất nước. Tình trạng chậm ban hành văn bản quy định chi tiết thi hành làm cho nhiều quy định của luật chưa được thực thi trong cuộc sống; công tác điều hành, tổ chức thực thi pháp luật có những mặt còn hạn chế…Quá trình triển khai thực hiện Nghị định 59/2012/NĐ-CP cho đến nay đã bộc lộ nhiều vướng mắc, bất cập, đặc biệt là những quy định mang tính căn bản cho hoạt động theo dõi thi hành pháp luật như: hoạt động thu thập thông tin; xử lý kết quả theo dõi thi hành pháp luật và quy định trách nhiệm cơ quan tư pháp các cấp.

- Về hoạt động thu thập thông tin về tình hình thi hành pháp luật: Nghị định 59/2012/NĐ-CP chỉ quy định chung dữ liệu và thông tin được thu thập từ các báo cáo chính thức của các Bộ, ngành, địa phương, từ các cuộc khảo sát và từ các phương tiện thông tin đại chúng. Không có quy định cụ thể về cách thức thực hiện các báo cáo và phương pháp áp dụng để thu thập thông tin hay phân tích dữ liệu thông tin thu thập được. Do đó, hiệu quả sử dụng thông tin thu thập được chưa cao, thậm chí còn mang tính hình thức. Ngoài ra, pháp luật chưa quy định các tiêu chí cụ thể để đánh giá mức độ tuân thủ pháp luật. Cụ thể:

- Về xử lý kết quả theo dõi thi hành pháp luật: Kết quả đầu ra của quá trình theo dõi được xử lý bởi các cơ quan liên quan. “Căn cứ kết quả thu thập thông tin, kết quả kiểm tra, điều tra, khảo sát tình hình thi hành pháp luật, Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, Ủy ban nhân dân các cấp xử lý theo thẩm quyền hoặc kiến nghị cơ quan, người có thẩm quyền xử lý kết quả theo dõi tình hình thi hành pháp luật”. Vấn đề này trong thực tiễn rất khó áp dụng vì phạm vi theo dõi rất rộng; khi có vấn đề bất cập về chính sách cần phải được đánh giá tổng thể và có sự phân tích chuyên sâu của chuyên gia và sự tham gia của nhiều bên có liên quan… Điều này đòi hỏi cần có một cơ chế phù hợp, cụ thể và không thể chỉ quy định ở tầm Nghị định.

- Về trách nhiệm của cơ quan tư pháp các cấp: Pháp luật quy định là cơ quan đầu mối tham mưu giúp UBND các cấp quản lý nhà nước về công tác theo dõi thi hành pháp luật. Tuy nhiên, với phạm vi theo dõi rất rộng, nhưng nguồn lực và thẩm quyền được pháp luật quy định như hiện nay, cơ quan tư pháp các cấp rất khó để thực hiện toàn diện, hiệu quả công tác này trên thực tế hay không.

 Những hạn chế nêu trên đòi hỏi công tác tổ chức thi hành và theo dõi thi hành pháp luật cần phải được đổi mới mạnh mẽ cả về phương thức tổ chức và nội dung hoạt động để phát huy hơn nữa vai trò của các cấp, các ngành, địa phương trong quản lý nhà nước về thi hành và theo dõi thi hành pháp luật. Một trong những giải pháp quan trọng đó là hoàn thiện thể chế về theo dõi thi hành pháp luật. Để thực hiện có hiệu quả giải pháp này cần thực hiện tốt các nội dung sau:

Một là: Xây dựng pháp luật về theo dõi thi hành pháp luật phải thể hiện rõ quan điểm cải cách hành chính, cải cách tư pháp, bảo đảm quản lý tập trung thống nhất; xây dựng một cơ chế rõ ràng, cụ thể đáp ứng về nguồn lực cho công tác theo dõi thi hành pháp luật; tăng cường pháp chế trong quá trình tổ chức thi hành và theo dõi thi hành pháp luật.

Hai là: Cơ quan có thẩm quyền cần tập trung nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Nghị định số 59/2012/NĐ-CP theo hướng: quy định rõ hơn địa vị pháp lý của cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong hoạt động theo dõi và thi hành pháp luật, trong đó tập trung vào các nội dung như quy định về tổ chức và nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan theo dõi thi hành pháp luật, trong đó cần quy định rõ thẩm quyền xử lý sau kiểm tra hoặc khi phát hiện hành vi vi phạm; trách nhiệm của các cơ quan có thẩm quyền (Bộ, cơ ngang Bộ, UBND các cấp…) trong việc chỉ đạo công tác theo dõi thi hành pháp luật. Về lâu dài, nghiên cứu xây dựng Luật Theo dõi thi hành pháp luật.

Ba là: Đổi mới nội dung, phương thức hoạt động theo dõi tình hình thi hành pháp luật theo hướng thu hút sự tham gia của các tổ chức, cá nhân trong xã hội nhằm phản ứng kịp thời các chính sách, pháp luật của nhà nước. Quy định cụ thể về thẩm quyền, trách nhiệm của các cơ quan nhà nước trong việc giải quyết kết quả theo dõi thi hành pháp luật. Nội dung theo dõi thi hành pháp luật cần được nghiên cứu, rà soát để tránh dàn trải trùng lặp như hiện nay; xây dựng các tiêu chí đánh giá mức độ tuân thủ pháp luật cần phải cụ thể và sát với thực tế.

Để nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác theo dõi thi hành pháp luật và từng bước xây dựng và hoàn thiện thể chế, yêu cầu đặt ra là phải tiếp tục triển khai thực hiện có hiệu quả “Đề án đổi mới, nâng cao hiệu quả công tác tổ chức thi hành pháp luật giai đoạn 2018-2022”; tăng cường sự lãnh đạo của cấp ủy đảng, chính quyền các cấp, đề cao trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan, tổ chức trong công tác theo dõi thi hành pháp luật; đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật; chú trọng tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ, công chức thực hiện nhiệm vụ theo dõi thi hành pháp luật.