Tiếp tục thực hiện Nghị quyết trên của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, ngày 16 tháng 8 năm 2016, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1600/QĐ-TTg về chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2016-2020. Công tác hòa giải ở cở sở là một nhiệm vụ cụ thể của chương trình trên và được quy định cụ thể trong Quy định về xây dựng xã, phường, thị trấn đạt chuẩn tiếp cận pháp luật ban hành kèm theo Quyết định số 619/QĐ-TTg ngày 08 tháng 5 năm 2017 của Thủ tướng Chính phủ.
Thực hiện các chủ trương của Đảng và quy định của pháp luật về xây dựng nông thôn mới, công tác hòa giải ở cở sở trên địa bàn tỉnh Quảng Bình luôn được phát huy và không ngừng phát triển, đội ngũ hòa giải viên luôn nhiệt tình, tâm huyết, trách nhiệm và tự nguyện. Hoạt động hoà giải đã từng bước được nâng cao về chất lượng, tổ chức và hoạt động ngày một đi vào nền nếp, có hiệu quả, đúng quy định của pháp luật. Theo báo cáo 3 năm triển khai Luật hòa giải ở cở sở các tổ hòa giải, hoà giải viên trên địa bàn tỉnh đã tiến hành thụ lý hòa giải 6.865 vụ việc, trong đó hòa giải thành 5.958 vụ việc, đạt tỷ lệ: 86,8%.
Thông qua hoạt động hòa giải đã góp phần duy trì, củng cố sự đoàn kết trong nội bộ nhân dân, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội, phát huy đạo lý, truyền thống tốt đẹp của dân tộc, nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật, sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật trong cộng đồng dân cư. Ngoài ra, việc hòa giải thành còn góp phần hạn chế đơn thư, khiếu kiện lên cơ quan cấp trên và Toà án, tiết kiệm thời gian và tiền bạc của cơ quan nhà nước và công dân.
Đến nay mạng lưới Tổ hoà giải ở Quảng Bình đã được củng cố, mở rộng ở khắp các làng, bản, thôn, xóm, tiểu khu, khu phố và các cụm dân cư; thu hút được nhiều thành phần, nhiều lực lượng tham gia như: Mặt trận Tổ quốc, Đoàn Thanh niên, Hội Phụ nữ, Hội Người Cao tuổi, Hội Cựu chiến binh, Hội Nông dân và những người có uy tín, đủ năng lực được lựa chọn. Toàn tỉnh có 1266 thôn, bản, tổ dân phố... nhưng có đến 1.348 tổ hoà giải (không có thôn, tổ dân phố nào trên địa bàn không có tổ hoà giải), có những thôn, tổ dân phố có đến 2 tổ hoà giải. Đây là điều kiện thuận lợi cho việc lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, chính quyền đối với hoạt động hòa giải trên địa bàn, góp phần tích cực trong thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới.
Công tác biên soạn, phát hành tài liệu nghiệp vụ công tác hòa giải ở cơ sở; tổ chức bồi dưỡng kiến thức pháp luật, nghiệp vụ cho hòa giải viên; tổ chức thi hòa giải viên giỏi đã được chú trọng quan tâm như: Biên soạn và phát hành sổ tay pháp luật về hòa giải ở cơ sở; phát hành, tái bản sách bỏ túi, tờ gấp để cấp cho hòa giải viên về tìm hiểu một số quy định của Hiến pháp năm 2013, Luật Đất đai năm 2013, pháp luật bảo vệ rừng, phòng, chống ma túy, khiếu nại, tố cáo, an toàn giao thông, bảo vệ môi trường, về bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND các cấp, Luật Hộ tịch, Luật Hôn nhân và Gia đình, Luật Tổ chức Chính quyền địa phương... Sở Tư pháp, UBND các huyện, thị xã, thành phố đã thường xuyên chủ trì, phối hợp với các cơ quan có liên quan tổ chức các lớp bồi dưỡng kiến thức pháp luật, tập huấn kỹ năng nghiệp vụ hòa giải cho hòa giải viên. Định kỳ hàng năm, các tổ trưởng, hòa giải viên đều được bồi dưỡng nghiệp vụ, kỹ năng hòa giải, các kiến thức pháp luật về đất đai, hôn nhân và gia đình, hình sự, dân sự, tiếp cận pháp luật, phòng, chống tham nhũng, khiếu nại, tố cáo, giao thông, bảo vệ môi trường,…Hưởng ứng Hội thi Hòa giải viên giỏi toàn quốc lần thứ III, Đội thi Hòa giải viên giỏi tỉnh Quảng Bình đã được Ban Tổ chức trao giải khuyến khích và giải phụ Tiểu phẩm xuất sắc nhất tại vòng sơ khảo khu vực miền Trung Tây nguyên.
Hoạt động kiểm tra, sơ kết, tổng kết, thi đua, khen thưởng công tác hoà giải đã được UBND các cấp chỉ đạo lồng ghép trong hoạt động sơ kết, tổng kết công tác PBGDPL, công tác tư pháp. Hội nghị sơ kết công tác hoà giải ở cơ sở giai đoạn 2012-2014, UBND tỉnh đã tặng Bằng khen cho 09 tập thể và 09 cá nhân, Giám đốc Sở Tư pháp đã tặng Giấy khen cho 12 tập thể và 11 cá nhân đã có thành tích xuất sắc trong công tác hòa giải ở cơ sở giai đoạn 2012 - 2014.
Ủy Ban mặt trần Tổ quốc Việt Nam (UBMTTQVN) các cấp chỉ đạo lồng ghép hoạt động hòa giải ở cơ sở trong các phong trào, cuộc vận động tại cộng đồng dân cư, đặc biệt là cuộc vận động “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hoá ở khu dân cư” nhằm gắn công tác hòa giải ở cơ sở với nhiệm vụ phát triển văn hóa - xã hội của địa phương, đưa kết quả thực hiện công tác hòa giải ở cơ sở thành một tiêu chí trong đánh giá thực hiện cuộc vận động, góp phần động viên, tôn vinh, nhân rộng các mô hình, điển hình về hòa giải ở cơ sở. Tích cực phối hợp với chính quyền vận động nhân dân giải quyết các tranh chấp, mâu thuẫn trong gia đình, khu dân cư bằng biện pháp hòa giải; khuyến khích những thành viên của mình và những cá nhân có uy tín, có chuyên môn và kinh nghiệm hòa giải tham gia tổ hòa giải.
Ở cấp xã, UBND đã phối hợp với UBMTTQVN cấp xã chỉ đạo Ban Công tác mặt trận, công chức Tư pháp - Hộ tịch và tổ trưởng tổ dân phố, trưởng thôn thường xuyên tiến hành rà soát tổ chức của các tổ hòa giải ở cơ sở để thống kê số lượng Tổ hòa giải hiện có trên địa bàn; số lượng tổ viên tổ hòa giải đủ điều kiện trở thành hòa giải viên; số lượng hòa giải viên cần được bổ sung, thay thế để thực hiện các thủ tục bầu tổ viên tổ hoà giải ở cơ sở theo quy định của Luật. Đối với những địa bàn chưa có tổ hoà giải, công chức Tư pháp - Hộ tịch chủ động phối hợp với Ban Công tác mặt trận, tổ trưởng tổ dân phố, trưởng thôn thực hiện các thủ tục bầu tổ viên tổ hoà giải trên cơ sở đảm bảo số lượng mỗi tổ hoà giải ở cơ sở có từ 5 tổ viên trở lên và đúng thành phần quy định. Đến nay, 100% tổ hoà giải có thành viên Ban công tác Mặt trận và các tổ chức thành viên.
Tuy nhiên, hoạt động hòa giải ở cơ sở trên địa bàn vẫn những bất cập, tồn tại đó là : Một số cơ sở chưa nhận thức sâu sắc tầm quan trọng của công tác hòa giải đối với đời sống xã hội nên thiếu sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo, đầu tư kinh phí, cơ sở vật chất cho công tác hòa giải, chưa thực hiện tốt công tác quản lý nhà nước về hòa giải ở cơ sở. Việc phân định trách nhiệm và cơ chế phối hợp của MTTQVN, các tổ chức thành viên của Mặt trận với cơ quan Tư pháp chưa cụ thể dẫn đến tình trạng nhiều nơi cho rằng công tác hòa giải ở cơ sở là công việc, trách nhiệm của ngành Tư pháp do vậy, dẫn đến sự phối hợp trong công tác hòa giải chưa được thực hiện một cách thường xuyên, chặt chẽ, thiếu sự chủ động dẫn đến hiệu quả hoạt động hòa giải ở cơ sở chưa cao. Nhiều địa phương chưa khuyến khích, huy động được các luật sư, luật gia, người đã từng là thẩm phán, kiểm sát viên, điều tra viên, chấp hành viên, thẩm tra viên, cán bộ, công chức, viên chức có đủ tiêu chuẩn tham gia làm hòa giải viên tại địa bàn sinh sống hoặc hỗ trợ, giúp đỡ hòa giải viên thực hiện hoạt động hòa giải ở cơ sở. Một số hoà giải viên còn hạn chế về nghiệp vụ, kiến thức pháp luật, kỹ năng hoà giải ở cơ sở, nên kết quả hòa giải còn hạn chế; một số hòa giải viên còn có tâm lý cho rằng việc hòa giải là “ăn cơm nhà vác tù và hàng tổng” nên chưa nhiệt tình trong việc hòa giải. Trình độ năng lực, nghiệp vụ, kỹ năng của đội ngũ hòa giải viên chưa cao, cơ sở vật chất, trang thiết bị còn thiếu thốn nên khó khăn cho hoà giải viên trong nghiên cứu, tìm hiểu pháp luật để trang bị kiến thức cho bản thân. Trong quá trình hòa giải, một số hòa giải viên còn ngại va chạm, chưa mạnh dạn, thiếu nhiệt tình trong hoạt động hòa giải nên chưa kịp thời giải quyết các vụ việc phát sinh trên địa bàn dân cư. Hoạt động hoà giải chưa thực sự đồng đều trong phạm vi toàn tỉnh, một số tổ hòa giải hoạt động còn mang tính hình thức, chất lượng, hiệu quả chưa cao. Chưa thống kê được các vụ việc tranh chấp, mâu thuẫn đã được hoà giải thành nhưng các bên không thực hiện hoặc tái mâu thuẫn, tranh chấp hoặc nộp đơn yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giải quyết...
Để phát huy vai trò của công tác hòa giải ở cơ sở trong xây dựng nông thôn mới trong thời gian tới cần tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy đảng, sự quản lý, điều hành của chính quyền, sự phối hợp thực hiện của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể đối với công tác hòa giải ở cơ sở; tiếp tục tuyên truyền, quán triệt đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước để không ngừng nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và mọi tầng lớp Nhân dân đối với vị trí, vai trò của công tác hòa giải ở cơ sở; nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, phát huy vai trò, trách nhiệm của cơ quan Tư pháp trong công tác hòa giải ở cơ sở; tiếp tục củng cố, kiện toàn nâng cao chất lượng tổ hòa giải và hòa giải viên thông qua việc rà soát số lượng, chất lượng đội ngũ hòa giải viên; bồi dưỡng kiến thức pháp luật, kiến thức xã hội, kỹ năng hòa giải; tạo điều kiện cho hòa giải viên giao lưu, học hỏi kinh nghiệm, kỹ năng hòa giải; trang bị cơ sở vật chất, phương tiện làm việc cho cơ quan quản lý nhà nước và hòa giải viên; tăng cường tuyên truyền giáo dục pháp luật, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật; giáo dục tính tự nguyện lựa chọn hình thức hòa giải ở cơ sở để giải quyết tranh chấp, mâu thuẫn; thực hiện nghiêm túc chế độ thông tin, báo cáo; công tác thanh tra, kiểm tra; sơ kết, tổng kết và khen thưởng, nhân rộng mô hình, điển hình đối với công tác hòa giải ở cơ sở.

Trần Lê