Theo quy định của tại Khoản 2, Điều 5 Luật Đấu giá tài sản thì “Đấu giá tài sản là hình thức bán tài sản có từ hai người trở lên tham gia đấu giá theo nguyên tắc, trình tự và thủ tục được quy định tại Luật này, trừ trường hợp quy định tại Điều 49 của Luật này”. Có nghĩa, để cuộc đấu giá tài sản diễn ra, điều kiện về chủ thể là phải có từ hai người trở lên tham gia đấu giá. Quá trình đấu giá, đối với phương thức trả giá lên, người nào đưa ra giá cao hơn và ít nhất bằng giá khởi điểm thì người đó thắng; đối với phương thức đặt giá xuống thì người nào đặt giá xuống thấp nhất so với mức giá khởi điểm do đấu giá viên đưa ra trong cuộc đấu giá thì người đó thắng trong cuộc đấu giá.

Trong thực tế, không phải các cuộc đấu giá đều có từ hai người tham gia mà nhiều trường hợp chỉ có một người tham gia đấu giá. Để giải quyết trong trường hợp này, tại Điều 49 Luật Đấu giá tài sản quy định “Việc đấu giá tài sản trong trường hợp chỉ có một người đăng ký tham gia đấu giá, một người tham gia đấu giá, một người trả giá, một người chấp nhận giá chỉ được tiến hành sau khi đã tổ chức cuộc đấu giá lần đầu nhưng không thành”.

Nguyên tắc chung, tất cả tài sản đưa ra đấu giá đều áp dụng theo quy định này, song có một số tài sản do có vị trí, vai trò đặc biệt, quan trọng nên Luật Đấu giá tài sản quy định không đưa loại tài sản này ra để đấu giá trong trường hợp chỉ có một người tham gia đấu giá. Điều 59 Luật Đấu giá tài sản quy định: “Việc đấu giá tài sản trong trường hợp chỉ có một người đăng ký tham gia đấu giá, một người tham gia đấu giá, một người trả giá quy định tại Điều 49 của Luật Đấu giá tài sản không áp dụng đối với các tài sản sau đây: Tài sản nhà nước theo quy định của pháp luật về quản lý, sử dụng tài sản nhà nước; quyền sử dụng đất khi Nhà nước giao đất có thu tiền sử dụng đất, cho thuê đất theo quy định của pháp luật về đất đai”.

Như vậy, đối với quyền sử dụng đất khi Nhà nước giao đất có thu tiền sử dụng đất, cho thuê đất là không áp dụng trường hợp khi có một người tham gia đấu giá. Quy định này với mục đích nhằm hạn chế việc thông đồng, lợi dụng chức vụ, quyền hạn thông qua đấu giá quyền sử dụng đất làm lợi bất chính cho cá nhân.

Tuy nhiên, theo khoản 3 Điều 118 Luật Đất đai năm 2013 quy định: “Trường hợp đất đưa ra đấu giá quyền sử dụng đất theo quy định tại khoản 1 Điều này mà không có người tham gia hoặc trường hợp chỉ có một người đăng ký tham gia đấu giá hoặc đấu giá ít nhất hai lần nhưng không thành thì Nhà nước thực hiện việc giao đất, cho thuê đất không phải đấu giá quyền sử dụng đất”

Căn cứ vào quy định trên của Luật Đất đai năm 2013, thời gian qua có rất nhiều địa phương đã thực hiện việc giao đất cho cá nhân, hộ gia đình khi thửa đất đó không có người tham gia hoặc trường hợp chỉ có một người đăng ký tham gia đấu giá hoặc đấu giá ít nhất hai lần nhưng không thành. Vấn đề này hiện nay có nhiều ý kiến đề nghị cần phải sửa đổi quy định này cho phù hợp với xu hướng phát triển của  đất nước.

Bởi vì, việc quy định như trên là chưa phù hợp với xu thế phát triển chung của xã hôi đó là: Đối với những tài sản đặc biệt như tài sản nhà nước, quyền sử dụng đất cần phải thông quá đấu giá để hạn chế những sự “lạm quyền”, "lộng quyền" của một số cá nhân, làm thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, của nhân dân. Quy định này, nếu không có sự quản lý chặt chẽ của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong việc tiếp nhận hồ sơ của các tổ chức đấu giá thì sẽ có trường hợp từ chối nhận hồ sơ của người đăng ký tham gia đấu giá quyền sử dụng đất với nhiều lý do khác nhau, từ đó tạo ra lý do “không có người nộp hồ sơ” để thực hiện việc giao đất, do đó đã vô tình tiếp tay cho những người lợi dụng chính sách của Nhà nước khi thực hiện việc đấu giá quyền sử dụng đất “cấu kết” với giới đầu cơ đất đai để trục lợi. Mục tiêu tăng nguồn thu cho ngân sách nhà nước thông qua đấu giá quyền sử dụng đất khó đạt được.

Từ thực tiễn đấu giá quyền sử dụng đất cho thấy, khi không có người tham gia hoặc trường hợp chỉ có một người đăng ký tham gia đấu giá hoặc đấu giá ít nhất hai lần nhưng không thành thì Nhà nước thực hiện việc giao đất, cho thuê đất không phải đấu giá quyền sử dụng.

Vấn đề đặt ra là khi thực hiện việc giao đất, cho thuê đất là căn cứ vào giá nào? Là giá khởi điểm của giá định lần đầu hay giá khởi điểm của phiên đấu giá lần hai? Hiện nay, Luật Bán đấu giá tài sản chưa có hướng dẫn cụ thể nên mỗi địa phương có một cách làm khác nhau không thống nhất.

Theo quy định tại Khoản 6 Điều 39 Luật Đấu giá tài sản, người tham gia đấu giá không được nhận lại tiền đặt trước trong các trường hợp sau đây: “Đã nộp tiền đặt trước nhưng không tham gia cuộc đấu giá, buổi công bố giá mà không thuộc trường hợp bất khả kháng; Bị truất quyền tham gia đấu giá do có hành vi vi phạm quy định tại khoản 5 Điều 9 của Luật này; Từ chối ký biên bản đấu giá theo quy định tại khoản 3 Điều 44 của Luật này; Rút lại giá đã trả hoặc giá đã chấp nhận theo quy định tại Điều 50 của Luật này; Từ chối kết quả trúng đấu giá theo quy định tại Điều 51 của Luật này”.

Tuy nhiên, đối với trường hợp chỉ có một người đăng ký tham gia đấu giá quyền sử dụng đất thì khoản tiền đặt trước sẽ xử lý như thế nào? Hiện nay, cũng có nhiều ý kiến khác nhau đối với vấn đề này.

Loại ý kiến thứ nhất, là không trả lại khoản tiền đặt trước cho người tham gia đấu giá.

Căn cứ vào quy định của Khoản 6 Điều 39 Luật Đấu giá tài sản, người tham gia đấu giá không được nhận lại tiền đặt trước trong các trường hợp sau đây: “Đã nộp tiền đặt trước nhưng không tham gia cuộc đấu giá”. Ở đây, dù thế nào đi nữa là người tham gia đấu giá quyền sử dụng đất đã không tham gia cuộc đấu giá, do vậy người tham gia đấu giá phải mất tiền đặt trước và số tiền này thuộc về tổ chức bán đấu giá.

Loại ý kiến thứ hai, cần phải trả tiền đặt trước lại cho người tham gia đấu giá.

Việc không tổ chức đấu giá là do quy định của Luật Đấu giá tài sản chứ không phải lỗi do người tham gia đấu giá quyền sử dụng đất. Người tham gia đấu giá quyền sử dụng đất đã thực hiện nghiêm túc các quy định của một cuộc đấu giá từ việc đăng ký tham gia đấu giá, nộp tiền đặt trước và thực hiện các quy định của quy chế đấu giá quyền sử dụng đất. Còn việc không tổ chức đấu giá là do quy định của Luật đấu giá tài sản quy định và tổ chức đấu giá dừng đấu giá chứ không phải do lỗi của người đấu giá. Do vậy, trong trường hợp này phải trả lại tiền đặt trước cho người tham gia đấu giá.

Từ những vấn đề bất cập trên, đề nghị Bộ Tư pháp và Bộ Tài nguyên và Môi trường nghiên cứu, xem xét, đề nghị cơ quan nhà nước có thẩm quyền sửa đổi, bổ sung hướng dẫn những vẫn đề cụ thể như trên đã nêu, tạo sự thống nhất trong thực hiện đấu giá quyền sử dụng đất trên toàn quốc, hạn chế thấp nhất việc lợi dụng quy định về đấu giá quyền sử dụng đất để làm lợi cho các nhân.

Luật gia:Trần Tiến Hải

Phó Hiệu trưởng Trường Chính trị Quảng Bình