Hoạt động ban hành quyết định hành chính (QĐHC) là một trong những phương thức quan trọng trong quản lý hành chính nhà nước, là hoạt động cơ bản của nền hành chính, biểu hiện của thực thi quyền hành pháp trong nhà nước pháp quyền, do đó, đòi hỏi phải tuân thủ đúng pháp luật, đáp ứng nhu cầu, nguyện vọng của Nhân dân và thực tiễn quản lý nhà nước trong từng giai đoạn cụ thể. Nhất là trong giai đoạn hiện nay, chủ trương về một nền hành chính dân chủ, chuyên nghiệp, hiện đại, một nền hành chính chuyển đổi từ nền hành chính can thiệp sang nền hành chính phục vụ thì hoạt động ban hành QĐHC cần phải đặc biệt chú trọng.

Trong những năm qua, công tác ban hành QĐHC đã có nhiều chuyển biến tích cực, các QĐHC được ban hành theo quy định của pháp luật về nội dung, thẩm quyền, thể thức và kỹ thuật trình bày. Nội dung các QĐHC ban hành đều xuất phát từ thực tiễn, yêu cầu quản lý nhà nước, đảm bảo quyền, lợi ích chính đáng của các tổ chức, cá nhân và các đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của văn bản, có tính cụ thể, phù hợp với chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước; văn phong rõ ràng, dễ hiểu, ngắn gọn, không đa nghĩa. Do đó, các QĐHC ban hành được tổ chức thực hiện có hiệu quả trên từng địa bàn, cơ quan, đơn vị, góp phần thực hiện tốt chức năng quản lý nhà nước theo phạm vi, lĩnh vực. Trong quá trình tổ chức thực hiện, có những nội dung chưa phù hợp với thực tế, thiếu tính khả thi hoặc những vấn đề phát sinh mới, các cơ quan có thẩm quyền đã kịp thời sửa đổi, bổ sung phù hợp với các quy định của pháp luật và tình hình thực tế, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương. Đối với văn bản của các đơn vị chuyên môn, trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của mình, các cơ quan đã tiến hành điều chỉnh, bổ sung hoặc ban hành văn bản mới thay thế đảm bảo phù hợp.

Qua thực tế triển khai, thuận lợi của công tác ban hành QĐHC là hệ thống pháp luật quy định chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan từ trung ương đến địa phương tương đối đầy đủ và cụ thể; phân định phạm vi, lĩnh vực hoạt động, thẩm quyền quản lý của từng cấp, từng ngành. Các cơ quan đã tuân thủ chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, bám sát chức năng nhiệm vụ để ban hành các QĐHC đúng thẩm quyền, phù hợp với tình hình thực tế của địa phương, đơn vị; giao bộ phận đầu mối làm nhiệm vụ kiểm soát việc ban hành các QĐHC nên các QĐHC đều được kiểm tra, kiểm soát trước khi trình cơ quan có thẩm quyền ký ban hành. Cán bộ tham mưu xây dựng, soạn thảo đã được chuẩn hóa, có năng lực, trình độ, có tinh thần trách nhiệm nên sản phẩm tham mưu có chất lượng cao. Các cơ quan, đơn vị, địa phương đảm bảo cơ sở vật chất về máy móc, thiết bị, hệ thống máy vi tính được kết nối Internet, mạng nội bộ, cơ sở dữ liệu điện tử nên thuận lợi cho việc tra cứu văn bản của cấp trên để áp dụng, tham mưu soạn thảo QĐHC của cơ quan, đơn vị đảm bảo sát đúng về nội dung, thể thức, kỹ thuật trình bày và đạt chất lượng.

Trong hệ thống văn bản pháp luật của nước ta hiện nay, bên cạnh văn bản QPPL và văn bản tố tụng thì QĐHC là một bộ phận chiếm tỷ lệ rất lớn. Trong khi hoạt động ban hành văn bản QPPL và văn bản tố tụng đã có các luật riêng điều chỉnh (Luật Ban hành văn bản QPPL, Luật Ban hành văn bản QPPL của HĐND và UBND, các luật tố tụng), thì hoạt động ban hành QĐHC chưa được điều chỉnh đầy đủ, thống nhất bởi một văn bản luật có hiệu lực trong phạm vi toàn quốc. Thực tế cho thấy, pháp luật về ban hành QĐHC và thực tiễn ban hành loại văn bản này ở nước ta hiện nay còn nhiều vướng mắc, bất cập, chưa đáp ứng được yêu cầu về tính dân chủ và pháp quyền, chưa phù hợp với tình hình mới, do vậy còn khó khăn trong quá trình ban hành các QĐHC. Một số QĐHC ban hành chưa phù hợp thực tiễn; một số QĐHC ban hành chưa phù hợp với quy định của pháp luật, chất lượng và tính khả thi chưa cao, nội dung còn chung chung, gây khó khăn trong quá trình thực hiện. Một số nơi, sự phối hợp giữa các cơ quan có liên quan trong soạn thảo và thực hiện QĐHC còn hạn chế nên chưa tạo được sự thống nhất, đồng bộ. Việc phân định thẩm quyền ban hành QĐHC của UBND và Chủ tịch UBND chưa rõ ràng, do đó, việc xác định thẩm quyền còn khó khăn. Các văn bản pháp luật hướng dẫn về thể thức, kỹ thuật ban hành QĐHC còn chồng chéo, thiếu thống nhất. Một số QĐHC ban hành có nội dung chưa đảm bảo hài hòa lợi ích giữa cơ quan ban hành, cơ quan thực hiện và đối tượng chịu sự tác động... Vì vậy, hiệu quả thực hiện chưa cao. Cơ chế cho công tác tổng kết, đánh giá, rà soát các QĐHC chưa có nên chưa được quan tâm.

Để khắc phục những tồn tại, hạn chế trên, thiết nghĩ việc sớm ban hành Luật Ban hành quyết định hành chính là rất cần thiết vì một số lí do chủ yếu sau:

Một là, nhằm khắc phục những vướng mắc, bất cập trong pháp luật và thực tiễn ban hành QĐHC. Rà soát, hệ thống văn bản pháp luật của Nhà nước ta cho thấy mặc dù đã có nhiều văn bản quy định về điều kiện, thẩm quyền, trình tự, thủ tục ban hành QĐHC thuộc các lĩnh vực khác nhau như Luật Đất đai, Luật Xây dựng, Luật Kế toán, Luật Nhà ở, Luật Đầu tư, Luật xử lý vi phạm hành chính, Luật Bảo vệ môi trường..., nhưng áp dụng cho từng lĩnh vực cụ thể và vì thế còn tản mát, riêng lẻ, không đầy đủ, trọn vẹn các vấn đề có tính nguyên tắc nhằm bảo đảm tính hợp pháp, tính công khai, minh bạch, công bằng trong ban hành QĐHC. Các khái niệm, hình thức, chủ thể ban hành QĐHC còn được quy định và hiểu rất khác nhau; việc ủy quyền ban hành QĐHC và trách nhiệm pháp lý của người ủy quyền và người được uỷ quyền chưa được quy định rõ; thiếu các quy định thống nhất về xác định hiệu lực của QĐHC, về việc đính chính, sửa đổi, bổ sung, gia hạn, thu hồi, hủy bỏ, bãi bỏ QĐHC, tạm đình chỉ, đình chỉ thi hành QĐHC...

Những vướng mắc, bất cập về thể chế ban hành QĐHC nêu trên đã dẫn đến nhiều hạn chế trong thực tiễn ban hành loại văn bản này, ví dụ như cán bộ, công chức lúng túng trong ban hành QĐHC; thẩm phán hành chính thiếu cơ sở pháp lý đầy đủ để xem xét một QĐHC hợp pháp hay không hợp pháp; người dân thiếu cơ sở pháp lý rõ ràng để khiếu nại, khởi kiện nhằm bảo vệ quyền, lợi ích của mình vì không rõ QĐHC liên quan đến mình có thể bị vi phạm quy định nào, ở giai đoạn nào. Bên cạnh đó, chất lượng của QĐHC một số trường hợp chưa thật sự hợp lý, khả thi, chưa bảo đảm tính công bằng dẫn đến bị khiếu nại, khởi kiện. Đây cũng là nguyên nhân làm giảm hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, ảnh hưởng đến niềm tin của người dân đối với các cơ quan hành chính nói riêng và các cơ quan nhà nước nói chung.

Hai là, nhằm bảo đảm phù hợp với các yêu cầu mới do Hiến pháp năm 2013 đặt ra. Hiến pháp năm 2013, tại Điều 2 lần đầu tiên quy định về cơ chế “kiểm soát” quyền lực giữa các cơ quan nhà nước. Với nguyên tắc kiểm soát quyền lực nhà nước đặt ra yêu cầu phải ban hành các đạo luật để phân định rõ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan nhà nước, đồng thời tạo cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước khi thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn được giao, trong đó có quyền hạn ban hành các văn bản pháp luật, góp phần thúc đẩy hoạt động của bộ máy nhà nước hiệu lực, hiệu quả. Pháp luật hiện hành mới chỉ chú trọng đến các nguyên tắc, quy trình ban hành văn bản QPPL và văn bản tố tụng. Trong khi đó, việc ban hành QĐHC - là văn bản áp dụng pháp luật đang diễn ra hàng ngày, ở các cơ quan và các cấp hành chính với số lượng lớn gấp nhiều lần các loại văn bản pháp luật khác, thì lại thiếu nền tảng là các nguyên tắc cơ bản của nền hành chính và thiếu quy trình cơ bản tạo khuôn khổ pháp luật để bắt buộc các cơ quan phải tuân theo khi ban hành QĐHC.

Do tầm quan trọng của QĐHC và hoạt động ban hành QĐHC, nên cần phải có cơ chế kiểm soát hoạt động ban hành QĐHC, đây cũng là việc bổ sung một cơ chế kiểm soát quyền lực giữa cơ quan lập pháp (Quốc hội) đối với cơ quan hành pháp và giữa cơ quan tư pháp (Tòa án) đối với hoạt động hành pháp, nhằm bảo đảm tính hợp pháp, tính hợp lý, tính khả thi của QĐHC, qua đó bảo đảm hiệu lực, hiệu quả trong hoạt động của nền hành chính nói riêng và hoạt động quản lý nhà nước nói chung, đồng thời bảo vệ các quyền, lợi ích của cá nhân, tổ chức.

Trong quá trình ban hành QĐHC, các cơ quan hành chính nhà nước phải tuân thủ đầy đủ các nguyên tắc và quy trình nhất định, bảo đảm tính minh bạch trong quy trình ban hành QĐHC trên cơ sở các quy định pháp luật đã rõ ràng. Trong điều kiện đó, cá nhân, tổ chức có thể giám sát việc thực hiện nguyên tắc, quy trình ban hành QĐHC. Việc ban hành QĐHC đúng nguyên tắc và trình tự, thủ tục có ý nghĩa bảo đảm tính hợp pháp trong hoạt động của nền hành chính và góp phần bảo đảm dân chủ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân.

Trên thế giới hiện nay, nhằm giải quyết những hạn chế, bất cập phát sinh trong ban hành QĐHC, nhiều quốc gia đã ban hành đạo luật riêng để điều chỉnh việc ban hành QĐHC. Đa phần luật về ban hành QĐHC của các nước điều chỉnh đối với các QĐHC cá biệt, tác động ra bên ngoài, do cơ quan hành chính ban hành hoặc cơ quan nhà nước khác ban hành các quyết định mang tính hành chính. Nội dung của các luật này thường gồm các quy định mang tính nguyên tắc về ban hành QĐHC tác động ra bên ngoài như: thẩm quyền, ủy quyền ban hành QĐHC; hiệu lực của QĐHC; gia hạn, thu hồi, hủy bỏ QĐHC; các trường hợp QĐHC bị vô hiệu, trái pháp luật; trình tự, thủ tục ban hành QĐHC bất lợi/có lợi, có phân biệt trình tự, thủ tục ban hành QĐHC đơn giản (nhanh gọn) với quy trình ban hành QĐHC thông thường; các nguyên tắc về xác minh sự việc, trách nhiệm cung cấp thông tin của cơ quan ban hành QĐHC, quyền giải trình của đối tượng thi hành QĐHC, trách nhiệm tổ chức họp, đối thoại trong trường hợp QĐHC liên quan đến lợi ích nhiều người.

Ở nước ta, dự thảo Luật Ban hành QĐHC đã được xây dựng và lấy ý kiến của các cơ quan, đơn vị, địa phương. Với mục đích nhằm thiết lập trật tự ban hành QĐHC thông qua việc quy định các nguyên tắc cơ bản về thẩm quyền, trình tự, thủ tục ban hành QĐHC bảo đảm tính hợp pháp, hợp lý, khả thi của QĐHC, tính minh bạch, công khai, khách quan của quá trình ban hành QĐHC và tính chuyên nghiệp của nền hành chính hiện đại, qua đó bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức, đồng thời không gây khó khăn hoặc cản trở hoạt động bình thường của các cơ quan nhà nước; bảo đảm tính linh hoạt, liên tục và hiệu quả của hoạt động quản lý hành chính nhà nước. Mong rằng, Quốc hội sớm thông qua dự thảo Luật Ban hành QĐHC để với những chế định của Luật sau khi được thông qua sẽ góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trong công tác ban hành quyết định hành chính của các cơ quan, đơn vị, địa phương.

                                                                                                     Luật gia Hồng Luyến