Trước đây, theo quy định của Bộ luật Hình sự năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) thì Tòa án cấp giấy chứng nhận xóa án tích cho người bị kết án. Hiện nay, theo quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 (BLHS năm 2015) thì Tòa án chỉ cấp giấy chứng nhận xóa án tích cho các trường hợp người bị kết án về các tội được quy định tại Chương XIII và Chương XXVI của BLHS năm 2015 về các tội phá hoại hòa bình, chống loài người, tội phạm chiến tranh và xâm phạm an ninh quốc gia, còn lại các tội khác giao trách nhiệm cho cơ quan quản lý cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp (Trung tâm Lý lịch tư pháp quốc gia và Sở Tư pháp) cập nhật thông tin về tình hình án tích của người bị kết án và xác nhận đương nhiên được xóa án tích khi có yêu cầu. Cụ thể, theo quy định tại Khoản 4 Điều 70 BLHS năm 2015 “Cơ quan quản lý cơ sở dữ liệu lý lịch tư phápcó trách nhiệm cập nhật thông tin về tình hình án tích của người bị kết án và khi có yêu cầu thì cấp Phiếu Lý lịch tư pháp  xác nhận không có án tích, nếu có đủ điều kiện quy định tại Khoản 2 hoặc Khoản 3 Điều 70”. Đồng thời, theo quy định tại Khoản 1 Điều 369 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 quy định: “Trong thời hạn 05 ngày kể từ ngày nhận được yêu cầu của người được đương nhiên xóa án tích và xét thấy có đủ điều kiện quy định tại Điều 70 Bộ luật Hình sự thì cơ quan quản lý cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp cấp Phiếu lý lịch tư pháp là họ không có án tích”. Vậy người bị kết án được đương nhiên xóa án tích khi người đó không phạm các tội quy định tại Chương XIII và Chương XXVI của BLHS năm 2015; chấp hành xong hình phạt chính, thời gian thử thách án treo hoặc hết thời hiệu thi hành bản án, đồng thời người đó đã chấp hành xong hình phạt bổ sung, các quyết định khác của bản án và không thực hiện hành vi phạm tội mới trong thời hạn theo quy định tại Khoản 2 Điều 70 BLHS năm 2015. Đối với trường hợp người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi bị kết án về tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng thì đương nhiên xóa án tích nếu trong thời hạn 03 năm tính từ khi chấp hành xong hình phạt chính hoặc từ khi hết thời hiệu thi hành bản án mà người đó không thực hiện hành vi phạm tội mới theo quy định tại Khoản 2 Điều 107 BLHS năm 2015.

Như vậy, để thực hiện xác nhận các trường hợp đương nhiên xóa án tích theo quy định tại Khoản 4 Điều 70 của BLHS năm 2015, cơ quan quản lý cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp (LLTP) có trách nhiệm cập nhật thông tin về tình hình án tích của người bị kết án và căn cứ vào thông tin về án tích của công dân đã được cập nhật trên cơ sở dữ liệu LLTP để thực hiện cấp Phiếu LLTP  và xác nhận không có án tích, nếu có đủ điều kiện quy định tại Khoản 2 hoặc Khoản 3 Điều 70 BLHS năm 2015.

Liên quan đến vấn đề này, Điều 33 Luật LLTP năm 2009 quy định Trung tâm LLTP quốc gia, Sở Tư pháp có nhiệm vụ cập nhật, xử lý thông tin LLTP trong trường hợp người bị kết án được xóa án tích, cụ thể: “Khi nhận được giấy chứng nhận xóa án tích của Tòa án thì ghi “đã được xóa án tích” vào LLTP của người đó, khi xác định người bị kết án có đủ điều kiện đương nhiên được xoá án tích theo quy định của Bộ Luật Hình sự thì ghi “đã được xóa án tích” vào LLTP của người đó. Đồng thời, để hướng dẫn chi tiết nội dung này, Điều 17 Nghị định số 111/2010/NĐ-CP ngày 23/11/2010 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật LLTP (Nghị định số 111/2010/NĐ-CP) đã xác định rõ trách nhiệm của Trung tâm LLTP quốc gia, Sở Tư pháp trong việc xác minh về điều kiện đương nhiên được xóa án tích của người bị kết án. Theo đó, việc xác minh được tiến hành trong trường hợp người bị kết án đã có đủ thời gian để đương nhiên được xóa án tích theo quy định của Bộ luật Hình sự nhưng Trung tâm LLTP quốc gia, Sở Tư pháp chưa nhận được Giấy chứng nhận đương nhiên xóa án tích đối với người đó do Tòa án gửi đến. Trung tâm LLTP quốc gia, Sở Tư pháp có nhiệm vụ xác minh về việc người đó có bị khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử trong thời hạn đang có án tích hay không. Việc xác minh được thực hiện tại Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn, cơ quan, tổ chức nơi người bị kết án cư trú, làm việc sau khi chấp hành xong bản án. Trong quá trình xác minh tại Ủy ban nhân dân cấp xã, cơ quan, tổ chức, nếu thấy cần thiết thì xác minh tại cơ quan tiến hành tố tụng có liên quan. Ngoài việc xác minh điều kiện đương nhiên được xóa án tích để cập nhật vào Cơ sở dữ liệu LLTP như đã nêu ở trên, tại Khoản 3 Điều 44 Luật LLTP cũng có quy định trong trường hợp cần thiết, Trung tâm LLTP quốc gia, Sở Tư pháp có trách nhiệm xác minh về điều kiện đương nhiên được xóa án tích khi cấp Phiếu LLTP.

Qua thực tiễn triển khai thực hiện các quy định của pháp luật về đương nhiên xóa án tích đã bộc lộ một số khó khăn, vướng mắc sau:

 - Thứ nhất, theo quy định của BLHS năm 2015, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 có hiệu lực pháp luật đã giao thẩm quyền xác nhận các trường hợp đủ điều kiện đương nhiên xóa án tích cho cơ quan quản lý cơ sở dữ liệu LLTP nhưng Luật LLTP chưa quy định cụ thể trình tự, thủ tục, thời gian và cơ chế phối hợp xác minh các trường hợp đương nhiên xóa án tích.

- Thứ hai, Luật LLTP có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 7 năm 2010 quy định Cơ sở dữ liệu LLTP được xây dựng và quản lý tại Trung tâm LLTP quốc gia thuộc Bộ Tư pháp và tại Sở Tư pháp chỉ thực hiện cập nhật những thông tin có sau ngày 01/7/2010, còn những thông tin có trước ngày 01/7/2010, Sở Tư pháp chỉ thực hiện cập nhật khi các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền cung cấp. Cho nên thông tin LLTP về án tích trong cơ sở dữ liệu LLTP trên hệ thống LLTP dùng chung chưa đầy đủ, hoàn thiện để thực hiện tra cứu thông tin LLTP nói chung và xác nhận điều kiện đương nhiên xóa án tích nói riêng. Vì vậy, khi công dân có yêu cầu cấp Phiếu LLTP, cơ quan quản lý cơ sở dữ liệu LLTP phối hợp với cơ quan Công an xác minh thông tin LLTP  về án tích. Trong trường hợp xác minh cho thấy người yêu cầu cấp Phiếu LLTP có án tích, cơ quan quản lý cơ sở dữ liệu LLTP phải phối hợp với Tòa án đề nghị cung cấp Bản án và phối hợp với các cơ quan liên quan xác minh việc chấp hành các nội dung về thi hành án dân sự, hình sự, các quyết định khác của Bản án và tình hình phạm tội mới tại các cơ quan có liên quan như Tòa án, Viện Kiểm sát, Công an, Cơ quan Thi hành án dân sự và Ủy ban nhân dân cấp xã... trong thời hạn 10 ngày làm việc theo quy định tại Điều 12 Thông tư 04/2012/TTLT-BTP-TANDTC-VKSNDTC-BCA-BQP. Nhưng trên thực tế, nhiều trường hợp, bản án đã được Tòa án tuyên khá lâu nên người bị kết án cũng như các cơ quan có liên quan không còn lưu giữ được các giấy tờ, tài liệu liên quan đến việc thi hành bản án cho nên các cơ quan liên quan trả lời kết quả xác minh không đúng thời gian như quy định nêu trên nhiều trường hợp rất chậm so với quy định nêu trên. Mặt khác, có nhiều trường hợp một người có nhiều án tích hoặc cư trú ở nhiều địa phương khác nhau nên Sở Tư pháp phải xác minh đến rất nhiều cơ quan, trong khoảng rất dài nhưng vẫn chưa đủ căn cứ xác định rõ tình trạng án tích của công dân để cấp Phiếu LLTP. Vì vậy, hầu hết các trường hợp phải xác minh điều kiện đương nhiên được xóa án tích, thời hạn cấp Phiếu thường không bảo đảm được đúng quy định của theo quy định tại Khoản 1 Điều 48 Luật LLTP.

- Thứ ba, theo quy định Khoản 2 Điều 70 BLHS năm 2015 thì một trong những điều kiện được đương nhiên được xóa án tích là người bị kết án không thực hiện hành vi phạm tội mới trong thời hạn theo quy định của BLHS năm 2015. Theo quy định tại Điều 179 Bộ Luật Tố tụng hình sự 2015 “Khi có đủ căn cứ để xác định một người hoặc pháp nhân đã thực hiện hành vi mà Bộ Luật Hình sự quy định là tội phạm thì Cơ quan điều tra ra quyết định khởi tố bị can”. Như vậy, có thể xác định một người thực hiện hành vi phạm tội khi người đó bị khởi tố cho đến khi bị điều tra, truy tố, xét xử trên cơ sở dữ liệu LLTP là rất khó khăn vì cơ sở dữ liệu LLTP hiện nay không quản lý và lưu trữ các thông tin từ giai đoạn khởi tố mà chỉ lưu trữ, quản lý thông tin từ giai đoạn có bản án có hiệu lực pháp luật.

- Thứ tư, công tác xác minh điều kiện đương nhiên được xóa án tích đòi hỏi nhiều thời gian, công sức, sự phối hợp chặt chẽ, trách nhiệm của các cơ quan có liên quan cũng như đòi hỏi cán bộ làm công tác này phải có trình độ nghiệp vụ chuyên sâu về pháp luật hình sự và pháp luật về LLTP. Trong khi đó, đội ngũ cán bộ làm công tác LLTP tại các Sở Tư pháp còn thiếu về số lượng, kiêm nhiệm nhiều nhiệm vụ khác nên cũng gặp khó khăn trong công tác này.

Để bảo đảm thi hành hiệu quả các quy định mới của BLHS năm 2015 và Bộ Luật Tố tụng hình sự năm 2015 về đương nhiên xóa án tích, đồng thời khắc phục những vướng mắc, bất cập, cần thực hiện một số nội dung sau:

Thứ nhất, đề nghị sửa đổi, bổ sung một số quy định của Luật LLTP như: Quy định về trình tự, thủ tục, thời gian và cơ chế phối hợp xác minh các điều kiện đương nhiên xóa án tích trong trường hợp người yêu cầu cấp Phiếu LLTP có án tích và đã đủ thời gian đương nhiên xóa án tích nhưng cơ sở dữ liệu của Sở Tư pháp không cập nhật thông tin về tinh hình thi hành án dân sự và thi hành án hình sự; sửa đổi theo hướng kéo dài thời gian xác minh đối với các trường hợp đương nhiên xóa án tích để Sở Tư pháp và các cơ quan liên quan đủ thời gian phối hợp xác minh và cung cấp thông tin về án tích; nghiên cứu, bổ sung quy định trường hợp những bản án được tuyên trước đây nhưng các cơ quan có thẩm quyền không còn lưu trữ được hồ sơ bản án, quá trình thi hành án nên không cung cấp được thông tin về án tích của người đã bị kết án thì cơ quan cấp Phiếu LLTP được xác nhận người đó “không có án tích” trong Phiếu LLTP.

Thứ hai, tăng cường công tác cung cấp, tiếp nhận thông tin LLTP để xây dựng cơ sở dữ liệu LLTP, chủ động rà soát, cập nhật thông tin về điều kiện đương nhiên được xóa án tích của người đã bị kết án vào Cơ sở dữ liệu LLTP, bảo đảm vai trò chủ động của Trung tâm LLTP quốc gia, Sở Tư pháp trong xây dựng, quản lý Cơ sở dữ liệu LLTP.

Thứ ba, tăng cường công tác tập huấn, bồi dưỡng nghiệp vụ, trong đó chú trọng bồi dưỡng kiến thức, nghiệp vụ cấp Phiếu LLTP, những nội dung mới của BLHS năm 2015 liên quan đến công tác LLTP, đặc biệt là nghiệp vụ xác minh điều kiện đương nhiên được xóa án tích.

Thứ tư, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác LLTP, áp dụng các phương thức cấp Phiếu LLTP qua dịch vụ bưu chính, cấp Phiếu trực tuyến, đẩy mạnh cải cách hành chính, rút ngắn thời hạn cấp Phiếu LLTP, tạo thuận lợi nhất cho cá nhân, cơ quan, tổ chức.

Thứ năm, tạo điều kiện trang bị đầy đủ cơ sở vật chất, biên chế để Trung tâm LLTP quốc gia, Sở Tư pháp thực hiện nhiệm vụ cấp nhật thông tin và cấp Phiếu LLTP theo quy định của Luật LLTP và các văn bản hướng dẫn thi hành.

Có thể nói, chế định đương nhiên xóa án tích là chính sách mang tính nhân đạo sâu sắc, tạo điều kiện cho người phạm tội không bị mặc cảm bởi sự phân biệt đối xử trong xã hội sau khi chấp hành án. Tuy nhiên, bản chất nhân đạo của chính sách này chỉ được thể hiện trọn vẹn khi nó được gắn liền với việc cấp Phiếu LLTP cho người đã được xóa án tích với việc ghi “không có án tích”. Vì vậy, với việc xác nhận của Phiếu LLTP, người được xóa án tích mới “thực sự” được coi như chưa bị kết án và hòa nhập cộng đồng một cách dễ dàng hơn.